МЫҢЗЫҚҰЛЫ ЕДІЛ ҚАҒАН
Еділ (Аттила) қаған: Ғұн империясының шарықтау дәуірі
Мыңзықұлы Еділ қаған — батыстағы Ғұн (сиуңну) империясының аты аңызға айналған билеушісі, адамзат тарихында өзіндік орны бар ірі тұлға. Еуропа деректерінде оны «Аттила», «Атилла», «Атыл», «Аттылы» деп те атайды.
Солтүстік Сиуңну және батысқа көшу
Ежелгі қытайдың әулеттік шежіресі — «Хан кітабында» («Хәншу») қытайлар есімін білмегендіктен «Солтүстік чәниүй» деп атаған Солтүстік Сиуңну мемлекеті жаңа жыл санаудың 92 жылы Хән империясы мен сиәнбилердің біріккен күшінен ауыр жеңіліс табады. Осы соққыдан кейін сиуңнулар батысқа қарай ығысып, біртіндеп жаңа кеңістікке орнығады.
Маңызды кезең
ІІ ғасырда сиуңнулар Еділ мен Жайықтың арасында жаңа ғұн ордасын тігіп, батыстағы жаңа саяси өзекті қалыптастырады. Кейін күшейе келе IV–V ғасырларда Қара теңіз жағалауын және Еуропаның бір бөлігін бағындырып, ірі далалық империяға айналады.
Руғила дәуірі және биліктің ауысуы
Руғила тұсында Ғұн империясы бұрынғыдан да күшейді. Ол ата-баба дәстүрін сақтап, мемлекетті інілері Ақтар және Мыңзықпен бірлесіп басқарды. Бұл үлгі — Мүде қаған дәстүрге енгізген, елді бір орталыққа бағынған үш әкімшілік-аумақтық құрылымға бөліп басқарудың жалғасы еді.
434 жылы Руғила қайтыс болғаннан кейін билік оның інілерінің ұлдары — Бледа мен Еділдің қолына көшеді. Алайда көп ұзамай Еділ немере туысы Ақтардың ұлы Бледаны өлтіріп, билікті жеке-дара иеленеді. Осы кезден бастап ол тек білікті қолбасшы ғана емес, үлкен саясаткер, көреген көсем ретінде айқын танылады.
Еділ туралы тарихи сипаттамалар
«Әділ билеуші»
Деректерде Еділдің мемлекеттік тәртіп пен билік жүйесін нығайтқаны, қарсыласына қатал болса да, өз ордасында басқаруды берік ұстағаны айтылады.
«Құдайдың қаһары»
Қарсыластары оның есімінен үрейленіп, Еділді осылай атаған. Бұл атау оның әскери қуатын ғана емес, Еуропа саясатына ықпалын да аңғартады.
Империяның шарықтау шегі
Еділ тұсында Ғұн империясы өзінің ең биік шегіне жетті: шығыста Кавказға, батыста Рейнге, терістікте Дания аралдарына, күнгейінде Дунайға дейінгі кеңістік ғұндардың ықпалына өтті.
447 жыл: Балқан жорығы
Еділ бастаған ғұн әскері Фракия мен Иллирияны талқандап, Фермопилге дейін, Константинополь іргесіне шейін жетеді. Нәтижесінде Шығыс Рим империясы (Византия) тәуелділігін мойындап, алым-салық төлейді.
451 жыл: Галлия және Каталун шайқасы
Рим императоры Валентин III-тің қарындасы Онорияның өтінішімен Еділ батысқа аттанып, Галлияға басып кіреді. Оған қарсы қолбасшы Аэций вестгот, алан, франк билеушілерімен одақ құрып, қалың қол шығарады. Бұл қақтығыс тарихтағы ең ірі шайқастардың бірі — әйгілі Каталун шайқасына ұласады.
Дереккөздерде келтірілетін сан
Тарихшылар Каталун шайқасында майдан даласында 165 мың жауынгердің қаза тапқаны туралы дерек айтады.
Италия жорығы және астанаға оралу
452 жылы Еділ Италияға жорық жасап, Падуя, Милан сияқты қалаларды алады. Рим алым-салық төлеп, ойраннан аман қалады. Осы ұлы жорықтан кейін Еділ Дунай бойындағы астанасы — Еділқалаға (Этзелбургке) жеңіспен, салтанатпен оралады.
Соңғы жылдар: Илдиона және күтпеген қаза
Еділ герман тайпаларын бағындырған тұста Бургундия ханшайымы Илдионаға (Идилкаға) ғашық болғаны айтылады. 453 жылы елінде үлкен той жасап, осы ханшайымға үйленеді. Алайда алғашқы неке түнінде белгісіз жағдайда кенеттен қайтыс болады.
Мұрагерлік және тарихи бағалау
Оның орнына әкесімен бірге жорықтарға қатысып, қолбасшылық қабілеті ерте танылған ұлы Эллақ таққа отырады. Еділ көзі тірісінде оны мұрагер етіп белгілеген болатын.
Билік құрған он тоғыз жыл ішінде Еділ қаған империяның аумағын кеңейтіп, ықпалын күшейтті, даңқын алысқа жайды. Осы себепті батыс тарихшылары оның есімін адамзат тарихындағы ірі тұлғалар — Александр Македонский мен Юлий Цезарь қатарында атайды.
Қорытынды ой
Еділ (Аттила) қаған — далалық мемлекет құру дәстүрін Еуропа кеңістігінде жаңа деңгейге көтерген тұлға. Оның тұсында Ғұн империясы кең аумақты біріктіріп, Шығыс және Батыс Риммен тең дәрежеде сөйлесе алған аса қуатты саяси күшке айналды.