Сен немене саусағыңды
Базар алаңындағы тыныштық
Үстіне су жаңа шинель киіп, қолына түйіншек ұстаған полиция надзирателі Очумелов базар алаңын кесіп өтіп бара жатты. Оның соңынан жирен қалабасы аяңдай келеді: қолында кәмпескеленген тошалағы толы елек.
Айнала тым-тырыс. Алаңда қыбыр еткен жан жоқ. Дүкендер мен кабактардың есіктері жарық дүниеге аранын ашқандай шалқасынан ашылып, тұнжырай қарап қалған; олардың маңында тіпті қайыршы да көрінбейді.
Айғай, қыңсылау және лезде жиналған тобыр
Кенет естілген дауыстар
«Қауып алғанын қарашы, сұмның! Жігіттер, жібермеңдер! Қазір қауып алуға заң жоқ! Ұста!»
Очумеловтің құлағына иттің қыңсылағаны шалынды. Жан-жағына қараса, Пичугин деген көпестің отын қоймасы жақтан үш аяқтап, артына қарай-қарай қашып бара жатқан ит көрінді. Оның соңынан крахмалданған шыт көйлек, желбегей салған жилет киген бір адам қуып келеді.
Қуғыншы еңкейе ұмтылып барып, сүрініп, етпетінен құлай беріп, иттің артқы аяғынан ала түсті. Иттің ащы қыңсылаған даусы мен адамның «Жіберме!» деген айғайы қатар шықты. Дүкен есіктерінен ұйқылы-ояу адамдар қылтиып шығып, жұрт лезде отын сарайының маңына жинала қалды.
Жаралы саусақ және «жеңіс» ишарасы
Хрюкиннің шағымы
Қақпа түбінде әлгі жилет киген адам оң қолын көкке көтеріп, қан-қан болған саусағын жұртқа көрсетіп тұр екен. Оның шала мас әлпетінде: «Енді сенің теріңді сыпырамын, оңбаған!» дегендей өктемдік бар.
Очумелов оның он саусағынан өнер тамған зергер Хрюкин екенін таныды.
Күдікті «айыпты»
Тобырдың ортасында сарғылт теңбіл жоталы, сүйір тұмсық ақ тазы күшік шоқиып отыр. Алдыңғы екі аяғын алшайта тіреп, тұла бойы дірілдейді. Жасаураған көзінде күйініш пен үрейдің ізі бар.
— Не болып жатыр мұнда? — деді Очумелов, тобырды жарып. — Айғайлаған кім? Ит кімдікі?
Хрюкин өз жөнімен келе жатқанын, Митрий Митричпен отын жайын сөйлеспек болғанын айта бастады. Сол кезде «мына бәлесі» саусағынан қауып алыпты-мыс. Еңбекпен күн көретін адам ретінде өтемақы талап етеді: саусағын бір жеті қимылдата алмауы да мүмкін.
Биліктің құбылмалы үні: «ит кімдікі?»
Алғашқы қаһар
Очумелов бірден қатайып сөйледі: иттің иесін табуды бұйырды, хаттама жасалсын деді, тіпті «көзін жою керек» дегенге дейін барды. Оның сөзінен «тәртіпке бағынбайтындарды қолға алатын уақыт келді» деген сес байқалды.
Күмән туған сәт
Тобырдан біреу: «Бұл генерал Жигаловтың иті болуы керек», — деді. Сол-ақ екен, Очумеловтің райы өзгеріп сала берді: «Пальтомды шешіп жібер… күн шыжып тұр…» деп, енді Хрюкиннің өзіне шүйлікті — мына кіп-кішкентай күшіктің бойы саусаққа қалай жетсін?
Айыптыны ауыстыру
Хрюкин өзін ақтағысы келеді: күшікті келемеждеп, тұмсығына шылым тигізбек болғанын айтқанымен, сөзін жұрт толық құптай қоймайды. Очумелов «сен сияқтылар белгілі» дегендей күдікті сөз айтып, енді жәбірленушінің өзін кінәлауға бейімделеді.
Бір ғана дерек бәрін өзгертеді
Қалабасы генералдың мұндай ит ұстамайтынын айтады: оның иттері көбіне аңшы ит болады. Очумелов та бұған сенгендей болып, күшікті «ұсқынсыз, жексұрын» деп кемсітеді де, Хрюкинге істі аяқсыз қалдырмауды тапсырады.
Бірақ көп ұзамай басқа біреу «генералдікі болуы мүмкін» деп қайта күмән тастайды. Очумелов дереу пальтосын қайта кигізіп, жел соқты деген сылтаумен сөзін жұмсартады: «Мүмкін, қадірлі ит шығар… Ит деген нәзік мақұлық қой…» деп, кінәні қайтадан Хрюкинге аударып тастайды.
Ақиқатқа жақын жауап: Прохордың сөзі
Генералдың аспазы Прохорды шақырады. Ол бірден кесіп айтады: бұл сияқты ит олардың үйінде ешқашан болмаған.
Очумеловтің үкімі
«Бұл — бұралқы ит! Көп сөздің керегі жоқ… Көзін жою керек.»
Алайда Прохор сөзін созып барып, жаңа дерек айтады: бұл — генералдың жуырда келген інісінің иті. Генерал тазыға құмар емес, ал бауыры құмар.
Райдың үшінші өзгерісі: «жаман ит емес»
Қуанышқа ауысқан қаталдық
«Владимир Иваныч келген бе еді?» дегенде Очумеловтің жүзі жадырайды. Қонақтап келгенін білген соң, аз бұрынғы қаһарлы үні мүлде өзгеріп, күшікті мақтай жөнеледі: «Жаман ит көрінбейді… алғыр екен…»
Тобырдың күлкісі
Прохор күшікті шақырып алып, отын қоймасынан әрі қарай алып кетеді. Ал айналасындағылар Хрюкинді қағытып, қарқылдап күледі. Очумелов болса оған: «Мен сенің де жайыңды табармын әлі!» деп сес көрсетіп, шинелін қаусырып, базар алаңымен жүріп кетеді.
Аударған: Е. Қойшыбаев