Консервативтік үкіметтер

Ұлыбритания Екінші дүниежүзілік соғыстан жеңімпаз болып шыққанымен, елдің экономикалық және саяси позициясы едәуір әлсіреді. Адам шығыны Бірінші дүниежүзілік соғыспен салыстырғанда аз болғанымен, материалдық шығын бірнеше миллиард фунт стерлингке жетті.

Соғыстан кейін Ұлыбритания ұзақ уақыт бойы АҚШ-қа экономикалық және саяси тұрғыдан тәуелді болып қалды. Өнеркәсіп өндірісінің өсу қарқыны жөнінен ол жетекші капиталистік елдерден кейін қалды. Бұл кезеңді соғыс жылдарындағы премьер-министр Уинстон Черчилль «триумф және қасірет» деп сипаттаған.

1950-жылдардың соңында ГФР, ал 1960-жылдардың соңында Жапония өнеркәсіп өнімін өндіру көлемі бойынша Ұлыбританияны басып озып, оны капиталистік дүниеде 4-орынға ығыстырды.

Соғыстан кейін империализмнің, соның ішінде Британ империясының отарлық жүйесі күйрей бастады. Ұлт-азаттық қозғалыстың күшеюі Ұлыбританияны бірқатар отар елдеріне тәуелсіздік беруге мәжбүр етті.

Ұлыбритания — капиталистік елдер арасында АҚШ, ГФР және Жапониядан кейінгі ірі өнеркәсіпті держава. Бастапқыда ел экономикасы монополиялық жағдайға сүйеніп дамыды. Соғыс және соғыстан кейінгі капитализмнің жалпы дағдарысы, сондай-ақ ұлт-азаттық қозғалыстың өсуі Британ отарлық империясының ыдырауын жеделдетті.

Соғыстан кейін көмір, газ, электр энергетикасы, теміржол транспорты, қара металлургия, ішкі су және қала транспортының бір бөлігі, Ағылшын банкі, атом өндірісі мен атом энергетикасы, радио-теле жүйесі ұлттықтандырылды. Нәтижесінде өнеркәсіп өндірісінің 20%-дан астамы мемлекет қарамағына өтті.

1950–1960 жылдары ерекше құбылыс ретінде Ұлыбритания экономикасына америкалық капиталдың енуі байқалды.

Соғыстан кейінгі алғашқы сайлауда лейбористер жеңіске жетіп, әлеуметтік реформалардың кең бағдарламасын ұсынды. Бұл бағдарлама «Болашаққа бетбұрыс» деп аталды. Консерваторлар нақты бағдарлама ұсынбай, көбіне Черчилльдің беделіне сүйенді, әрі халықтың тұрмысын жақсартуға деген сұранысын елемей, жеңіліске ұшырады.

Лейбористер Қауымдар палатасындағы орындардың үштен екісіне ие болып, уәделерінің көп бөлігін орындады. Мемлекеттендіру сатып алу жолымен жүргізілді; көмір, газ, су, теміржол транспорты, қара металлургия және басқа салаларда өзгерістер іске асты.

1951 жылғы сайлауда жеңіске жеткен У. Черчилль қайтадан үкімет басына келді. Консерваторлар лейбористер құрған әлеуметтік құрылымды түбегейлі бұзбай, «әл-ауқатты мемлекет» идеясын белгілі дәрежеде қолдады. Партия өзгерген жағдайға бейімделіп, басқару мен әлеуметтік-экономикалық саясаттың жаңа әдістерін қолдана алатынын көрсетті.

1962 жылы теңдестірілген экономикалық даму бағдарламасын әзірлеу үшін Ұлттық кеңес құрылды.

1964 жылғы сайлауда екі партия да шамамен 12 миллион дауыс алды, бірақ аз ғана басымдықпен лейбористер жеңіске жетті.

Г. Вильсон үкіметі экономикалық жоспарлауды жалғастырып, ғылыми-техникалық мүмкіндіктердің дамуына ерекше үміт артты. 1965 жылы парламент тұңғыш ұлттық бесжылдық экономикалық жоспарды қабылдады.

Жоспарды жүзеге асыру үшін үкімет бизнес пен кәсіподақтардың әрекет бірлігін қамтамасыз етуге ұмтылды. «Ниеттер туралы декларация» жалақының өсуі мен бағаның артуын ақылға қонымды шекте ұстауды ұсынды. Бұл бағыт «бағалар мен табыстар саясаты» деп аталды: алғашында ерікті түрде, ал 1966 жылдан кейін мәжбүрлі шектеуге ұласты.

1970 жылғы сайлауда консерваторлар жеңіске жетіп, Э. Хит үкіметі өндірісті қатаң капиталистік негізде жаңғырту және экономикалық дамуды жеделдету бағытын ұстанды. Осы кезеңде Ұлыбритания Еуропалық экономикалық бірлестікке (ЕЭБ) мүше болды.

Баға мен жалақыны әкімшілік жолмен реттейтін аппарат құрылып, кәсіподақтарға қарсы бағытталған «Өнеркәсіптегі қатынастар туралы» заң қабылданды. Ол ереуілдер мен кәсіподақ әрекеттеріне қатаң шектеу қоюды көздеді. Тред-юниондардың британдық конгресі және оған кіретін кәсіподақтар заңға қарсы шықты.

Жаппай ереуіл қаупі күшейген тұста Хит жаңа парламент сайлауын тағайындады. 1974 жылғы 28 ақпанда лейбористер аз ғана дауыспен жеңіске жетті.

1921 жылы Ирландия Республикасы құрылғаннан кейін Ұлыбритания құрамында Солтүстік Ирландияның алты графтығын (Ольстер) сақтап қалды. Ондағы халықтың шамамен үштен бірі — католиктер, үштен екісі — Шотландия мен Уэльстен шыққан протестанттар еді. Екі қауым арасындағы қатынас жиі шиеленісті болды.

1968 жылы католик азшылықтың азаматтық құқықтар үшін қозғалысы басталып, оны күшпен тарату әрекеттерінен кейін жаппай тәртіпсіздік күшейді. Тәртіп орнату үшін Ұлыбритания Ольстерге әскер енгізді. Ирландияның республикалық армиясы (IRA) террорлық әрекеттер арқылы жауап қатты.

Кейінгі онжылдықтар бойы жанжалды шешу әрекеттері толық тұрақтылық әкелмеді. 1998 жылдың мамырында текетіресті тоқтату және өзін-өзі басқару органдарын құру жөнінде келісімге қол жеткізілді.

1960–1980 жылдары Шотландия мен Уэльсте ұлттық және мәдени автономия үшін қозғалыстар жанданды. 1970-жылдардағы референдумдар автономиялық басқару жоспарын толық қолдамады, алайда деволюция идеясы қоғамда кеңінен талқыланып, біртіндеп қолдау тапты.

1979 жылғы сайлау алдында консерваторлар дағдарыстан шығудың «Дұрыс жол» атты бағдарламасын ұсынып, партияны Маргарет Тэтчер басқарды. Бағдарлама инфляцияға қарсы күрестің неоконсервативтік нұсқасын негіз етті. Жаппай жұмыспен қамту, «әл-ауқатты мемлекет» және бюджет тапшылығына қатысты бұрынғы ұстанымдар қайта қаралды.

Экономика мен әлеуметтік саладағы жаңа бағыт «тэтчеризм» деп аталды. Оның өзегі — қатаң монетарлық саясат (ақша массасын шектеу және шығындарды қысқарту). Бұл инфляцияны бәсеңдеткенімен, жұмыссыздықтың артуына ықпал етті. 1980-жылдары инфляция төмендеп, инвестиция өсуіне жағдай жасалып, өндіріс қарқынында серпіліс байқалды.

Ұлыбритания ұзақ уақыт бойы Еуропалық және жаһандық саясатта ерекше орын алды: құрлықтағы соғыстарға сирек қатысса да, дипломатиялық тәжірибесі арқылы «Еуропалық концертте» ықпалды ойыншы болды. Бірақ Екінші дүниежүзілік соғыстан кейін жағдай күрт өзгерді: әлемдік жауапкершілік рөлі негізінен АҚШ-қа ауысып, Ұлыбританияның позициясы әлсіреді.

Соғыстан кейінгі кезеңде оның орны үш қырмен айқындалды: халықаралық аренада АҚШ-тың басты әріптесі болуы; Батыс Еуропаның маңызды елдерінің бірі ретінде қалуы; сондай-ақ метрополиядан аумағы шамамен 20 есе үлкен доминиондарды біріктіретін Ұлттар Достастығының басшысы ретінде танылуы.