Левитан оны
Ұяңдық, кедейлік және сырт әлемге іңкәрлік
Бұл – Полонский, Майков, Апухтин өлеңдері мен Пушкиннің қарапайым әуезді жырлары жиі айтылатын шақ. Сол романстың сөзін жазғанның дәл Пушкин екенін Левитанның өзі де онша біле бермейтін.
Ол күн сайын кешқұрым дуал сыртынан әйел әнін тыңдайтын. Сөйтіп, «махаббат зары» туралы тағы бір романс жадында сақталып қалатын. Қайғылы әнді шырқаған әйелді көргісі келетін. Қыздармен бірге крокет ойнап, айғайлап, ағаш допты ұрып, оны темір жол жиегіне дейін бір-ақ шығарып жіберетін гимназистерді көргісі келетін.
Балконда отырып, таза стақаннан шай ішкісі келетін: қасықпен лимон езіп, сол қасықтан сағыздай созылып, сары өрік шырынының тамшылағанына бейжай қарап отырғысы келетін. Ойына не келсе, соны істеуге, жадырай күлуге, жасырынбақ ойнап, түн ортасына дейін өлең айтуға құмар еді.
Бірақ Левитан тым кедей болатын; тіпті «қайыршы» десе де жарасар еді. Торкөз пиджагі әбден тозып, өзіне тарылып қалған. Майлы бояуға малшынған қолы құтанның сирағындай болып, жеңінен сорайып шығып тұратын. Ол жаз бойы жалаңаяқ жүретін. Осындай кейпімен көңілі кірбің шалмаған саяжайлықтарға қалай көрінсін?
Сол үшін ол өзінен-өзі қорқып, бой тасалап жүрді.
Жасырынып жүріп салынған этюдтер және «қауіпті» кеңістік
Левитан қайыққа отырып, саяжай маңындағы қарасуда өскен қалың қамысқа сіңіп кететін де, этюд жазатын: қайықта оған ешкім бөгет болмайтын.
Қауіп қайда?
Орманға немесе жазық далаға барып этюд жазу әлдеқайда қатерлі еді: тосыннан қайың саясында Альбовтың кітабын оқып отырған сәнқой бикештердің алабажақ қолшатырлары кезігетін. Кейде балаларды шұбыртып ерткен, мекиен тауықтай қыт-қыттаған гувернанткаға тап боласың.
Кедейге мейір жоқ
Кедейлікке мұрын шүйіруде гувернанткалар алдына жан салмайтын. Левитан саяжайлықтардан жасырынып, түнде ән салатын әйелді аңсап жүріп, этюдтерін жаза берді.
«Өз үйі – орман төсегі» болған шақта, училищеде Саврасовтың «әлі-ақ даңқты суретші боласың» деген сөзі де, ең жақын достары – ағайынды Коровиндер мен Николай Чеховтың оның суреттері жайлы дауласып-таласатыны да көмескі тартты. Жыртық жең мен тесік ұлтаннан қысылған сайын, болашаққа деген арманы да солғынданып бара жатты.
Саврасовтың ұрысуы: түтін емес, күн шуағы
Бір көктемде Мясницкаядағы шеберханаға мас болып кірген Саврасов әлдекімге ашуланып, шаң басқан терезені сындырам деп қолын жаралап алады. Жыламсырап, кір орамалмен қанын сүртіп тұрып: «Нені жазып жатырсыңдар? Темекі түтінін бе? Күл-қоқысты ма? Былжыраған батпақты ма?» – деп айқайлайды.
Сынған терезеден ақша бұлтты ашық аспан көрінеді, күміс күмбездерге күн шағылысып құбылады, бақбақ үлпілдектері бұрқырай ұшады. «Күн шұғыласын холстқа түсіріңдер… көктем шуағын көрмейсіңдер! Қар еріп, жылғалар сылдырап ағып кетті – сендердің холстарыңда неге жоқ?» дейді ол.
Осы ащы сөздерден кейін Левитан далада жұмыс істеуге кірісті. Әуелгіде жаңа бояуларға көз үйрету қиын болды: шеберхананың түтінді бөлмесінде анық көрінген сурет далаға шыққанда семіп, күңгірттеніп кететін.
«Мөлдір ауа»: көрінбейтінді бейнелеу
Левитан әрбір тал шөп пен дірілдеген жапырақты, мая-мая пішенді аялап тұратын мөлдір кеңістікті көріп, көңілмен сезінетіндей етіп салуға ұмтылды. Төңірек түгел көгілдір мұнарға оранып, маужырап тұрғандай еді.
Левитан айтқан «ауа»
Бұл – біз тыныстайтын, иісін сезетін ауа емес. Левитан үшін ол шетсіз-шексіз, мөлдір тұңғиық дүние іспетті: суреттеріне жібек самалдай майда, ғажайып сұлулық беретін тұтас кеңістік.
Бейтаныс әйел: жаңбыр, шілтер, қолшатыр
Жаз өте берді. Бейтаныс әйелдің әні де сирей түсті. Бір күні ымыртта Левитан өз үйінің қақпасы алдында жас әйелді жолықтырды.
Сүйріктей саусақтары қара шілтердің астынан ағарып көрінеді, көйлегінің жеңі де шілтермен көмкерілген. Аспанды ұшпа бұлт торлап, жаңбыр сіркіреп тұр. Үй іргесіндегі бақтан ашқылтым гүл иісі келеді. Темір жол бойында шамдар жанды.
Әйел қақпа алдында кішкентай қолшатырын аша алмай әуреленді. Әйтеуір ашылғанда, жаңбыр жібек қолшатырдың төбесін тырс-тырс тықылдата бастады. Әйел станцияға қарай жайымен жүріп кетті.
Левитан оның жүзін көре алмады: шатыр тасалап тұрды. Әйел де Левитанның жүзін көрмеді, тек оның күс басқан жалаңаяғына көзі түсті. Тиіп кетпесін деп, ол қолшатырын көтеріңкі ұстап өтті. Алагеуімде Левитан әйелдің ағараңдаған жүзін ғана шалып қалды: әрі таныс, әрі сұлу көрінді.
Сол түні шырағдан пышырлап жанып тұрды, жаңбыр тысырлайды, станция жақтан мастардың қарлыққан дауысы естіледі. Дәл осы сәттен бастап Левитанның жүрегіне ана мейірімі, апа мейірімі, әйел махаббаты туралы мұңлы сағыныш ұрлана кірді де, өмірінің соңына дейін ұялап қалды.
«Сокольникидегі күз күні»: жалғыз әйел және жалғыздық
Сол күзде Левитан «Сокольникидегі күз күні» картинасын салды. Бұл – оның көңілсіз күзді бейнелеген тұңғыш картинасы еді. Мұңды күз холстан жұмсақ самалдай есіп, көрермен көңілін елжірететін.
Сокольники бағындағы жолмен, саудырай түскен жапырақты кешіп, қара киінген жас әйел келеді. Даусы құлақтан кетпей қойған баяғы бейтаныс әйелдің үні секілді: «Назды қоңыр даусым жетсін өзіңе…»
Бұл – Левитанның адам көрінетін жалғыз пейзажы; ал ол әйелді де Николай Чехов салған. Кейін суретшінің картиналарында адам көрінбей кетті: ормандар мен егіндіктер, тұман басқан жайылма су, Ресейдің жадау үйлері ғана қалды. Адам атаулы қаншалық жалғыз әрі үнсіз болса, үйлер де сондай жетім, меңіреу көрінетін.
Диплом, әділетсіздік және «өзгенің» тағдыры
Училищедегі оқу мерзімі бітті. Соңғы дипломдық жұмысында Левитан бұлтты күнді, егісті, орылған егін шөмелелерін салды. Саврасов бір шолып өтіп, сыртына бормен: «Үлкен күміс медаль» деп жазды.
Бірақ училище оқытушылары Саврасовтан именсе де, оның сүйікті шәкірті Левитаннан өш алатын. Оның үстіне, дарынды еврей баласының табысы кейбір мұғалімдердің шамына тиді: олардың ойынша, еврей орыс пейзажына жоламауы керек, бұл «байырғы» орыс суретшілерінің меншігі болуға тиіс.
Нәтижесінде Левитанның картинасы медальға лайықсыз деп танылды. Ол суретші атағын да алмады: қолына тек көркем жазу мұғалімінің дипломы ғана тиді.
Сол дәйексіз дипломмен өмірге қадам басқан адам кейін өз дәуірінің ең нәзік сыршыл суретшілерінің біріне, Чеховтың жақын досына, орыс табиғатының арлы жыршысына айналды.
Чеховтармен достық: күлкі, ойын және «левитандау»
Максимовкадағы лашықтың маңдайшасына ағайынды Чеховтар: «Саудагер Исаак Левитанның алыс-беріс кассасы» деген әзіл жарнама іліп қойды. Левитан Николай Чеховпен достасып, Чеховтар әулетімен араласты; үш жыл жаз бойы көрші тұрды.
Күлкі – үйдің тынысы
Чеховтардың үйінде әзіл-қалжың ертелі-кеш толастамайтын. Болмашы оқиға – балық аулау, саңырауқұлақ теру – бәрі көңілді көрініске айналатын. Таңғы шайдан бастап, күн батқанға дейін тапқыр сөз, ойнақы әңгіме үзілмейтін.
Көбіне күлкіге ілігетін де Левитан еді. Бір күні оны «сотқа» тартып, Антон Чехов прокурор болып айыптау сөз сөйледі; Николай Чехов әңгүдік куә болды; Александр Чехов қорғаушы кейпіне еніп, актердей лепіре сөйледі. Тыңдағандар көзінен жас шыққанша күлді.
«Левитандау» деген сөз
Левитан есімі тек көркем жүздің емес, орыс табиғатының өзгеше сұлулығының да бейнесіне айналды. Чехов «левитандау» деген сөзді ойлап тауып, Орталық Ресей табиғатының жан сүйсінтер қасиетін дәл атау үшін қолданды. Кейін тіпті Левитан картиналарының өзі «левитандауырақ» болып саралана бастады.
Мұңлы пейзаждың шындығы: табиғатты «тас кереңге» айналдырмау
Левитан – мұңлы пейзаждың суретшісі атанды. Адамның қайғылы шағында табиғат та қайғылы көрінеді. Орыс әдебиеті мен кескіндемесі ғасырлар бойы сұрғылт аспанды, жадау даланы, жапырайған үйлерді жыр етті.
Аш адамға көгілдір аспанның өзі тұнжыр көрінеді. Сол сияқты сары уайым табиғатты бар тамашасынан айырып, оны тас керең етіп көрсететін. Левитан осы жалған үйреністі бұзуға тырысты: табиғаттың ұяң, алуан сырлы болмысын қайта тірілткісі келді.
Құқықсыздықтың көлеңкесі және ішкі ұстама
Левитан – гетто мен таршылықтың, құқықсыздық қыспағының перзенті еді. Бұл көлеңке оны өмір бойы өкшеледі. Бүкіл Ресейге даңқы жайылса да, 1892 жылы оны Мәскеуден екінші рет қуып шықты. Достары жарлықты жойдырғанға дейін ол Владимир губерниясында бой тасалап жүрді.
Ұстамалы күйдің сипаты
Кейде «мен елден аласталған ғаріппін» деген ой оны билеп алып, жанын жегідей жейтін. Ондай шақта өз жұмысына көңілі толмай, ашушаң, ызақор болып кететін: бояуды қырып тастайды, жұрттан жасырынады, Веста деген итін ертіп, дала кезеді.
Осындай қиын күндерде табиғат қана оны туған бауырындай жұбататын: жұмсақ желімен маңдайынан сипағандай, түн тыныштығымен еңсесін көтергендей болатын. Ұстама кезінде ол екі рет өзіне оқ атты, бірақ аман қалды. Екі жолы да оны құтқарған – Чехов.
Қырым: жарықтың әмірін тану және қара түспен айқас
1886 жылы Левитан тұңғыш рет Мәскеуден оңтүстікке, Қырымға кетті. Мәскеуде ол қыстай опера театрына декорация жасады: бұл тәжірибе бояулардың «сырын» тереңірек ұғындырды, қолын еркіндетті.
Ең үлкен олжа
Қырымнан тапқан ең үлкен олжа – ашық, жарқын бояу еді. Таң атқанда түні бойы тұнып тұрған ауа таулы алқаптарда мөп-мөлдір болып жылтырайды; жартасқа қарай қуалай соққан ақжал толқындар ондаған шақырымнан көзге түседі. Сол кеңістік бояудың тілін ашқандай болды.
Левитан күннің бояуға әмірші екенін осы жерде анық сезді. Күн мен қара бояу «жараспайды»: қара түс – бояу емес, бояудың «жадау көлеңкесі» сияқты. Қырымнан оралған соң ол холстарынан күңгіртті қуғысы келді, бірақ бұл күрес бірден жеңіске жеткізбеді. Сөйтіп, оның көп жылға созылған жарық жолындағы арпалысы басталды.
Еуропадағы параллель ізденістер
Сол шақта Францияда Ван Гог Арль жүзімдіктерін сап-сары алтынға бояйтын күн шұғыласын қалай дәл беруді ойлап бейнет кешті. Монэ Реймс соборындағы сәуле шағылысын зерттеді: алыстан собор көгілдір мұнарға малынып, тастан емес, мөлдір ауадан жаралғандай көрінетін.
Француздар еркін, батыл қимылдай алды: жеке бас бостандығы, мәдени дәстүр, қолдаушы орта бар еді. Ал Левитанның еншісіне мұндай сүйеніш тимеді; бостандықты ол көбіне арманнан ғана көрді.
Мәскеудің тұманы және жоқшылықтың қайта оралуы
Оңтүстіктен кейін де оның жанын жегідей жеген ойлар көбейді: шыңылтыр бояулар, нұрлы күндер, көңілсіз тірлікті жарыққа айналдыру мүмкіндігі… Бірақ Мәскеу күні тұнжыр еді.
Левитан Тверь көшесіндегі «Англия» мейманханасында тұрды. Қас қарайса әлемді сұрғылт, суық тұман басып, қыстың қысқа күнінде сейілуге де үлгермейтін. Нөмірде жермай шам жыпылықтайды. Әлсіз жарық дымқыл, сызды күн сәулесіне араласып, адамдардың жүзін де, енді басталған суреттерді де алабажақ қылып көрсететін.
Жоқшылық тағы да қоңсы қонды. Ол бөлме ақысын үй иесіне ақшамен емес, этюдтерімен төлей бастады. Үй иесі пенснесін киіп алып, «картиналарды» қарап, ең өтімдісін таңдай бастағанда, Левитан ұяттан жерге кіріп кете жаздайтын…