Дене тәрбиесінің негіздері
Ұлттық ойындардың бала дене бітімін дамытудағы рөлі
Ұлттық ойындарды дене тәрбиесі сабағында жүйелі пайдалану оқушының ұлттық өнегені бойына сіңіруіне, ұлтқа тән қасиеттерді қалыптастыруына және жан-жақты тәрбиелік мүмкіндігін шыңдауына ықпал етеді. Ұлттық қимыл-қозғалыс ойындары күшті, жылдамдықты, ептілікті және төзімділікті дамытуға кең мүмкіндік береді.
Күш
Бұлшықет қуатын арттыру, денені шынықтыру
Жылдамдық
Жедел әрекет ету, қозғалысты басқару
Ептілік
Координация, дәлдік, икемділік
Төзімділік
Ұзақ жүктемеге бейімделу, шыдамдылық
Қоғамдық мәні және тәрбиелік әлеуеті
Соңғы жылдары дене тәрбиесі мен спортты дамытуға ерекше назар аударылып, спорт клубтары мен фитнес орталықтары көбейіп келеді. Олардың қатарында ұлттық ойындарға арналған бағыттар да бар. Әсіресе, елімізде көкпар ойынының беделі өсіп, оны тек ойын емес, халықтың ғасырлар бойы жинаған асыл қазынасы әрі тиімді тәрбие құралы ретінде бағалау орынды.
«Ойын деген, менің түсінуімше, көңіл көтеру, жұрттың көзін қуантып, көңілін шаттандыру ғана емес, ойынның өзінше бір мағынасы бар».
Тарихи дерек және тәжірибелік қорытынды
Қазақ халқының ұлттық ойындары туралы деректерді қағазға түсірген алғашқы зерттеушілердің бірі — Венеция саяхатшысы Марко Поло. Ол Жетісу өңіріндегі той-думанға қатысып, ойын-сауықтарды бақылап, бірқатар ұлттық ойындарға талдау жасап, олардың шығу тегі мен қалыптасу кезеңдеріне болжам айтқан.
Халық ойынның түр-түрін ойлап қана қоймай, оны тәжірибеде қолданып, тәрбиелік және білімдік қырын айқын аңғарған. Сол себепті «Бала ойынмен өседі» деген өмірлік қорытынды жасап, оны бала тәрбиесінің негізгі тірегіне айналдырған.
Ойын — денсаулық пен дамуды бақылаудың табиғи құралы
Бала ойынды доғарып, қозғалысы азайса, оның денсаулығы ата-ананы алаңдатуы мүмкін. Ересектер үшін еңбек қаншалық қажет болса, бала үшін ойын да соншалық маңызды. Медицина ғылымы кең тарамаған кезеңдерде ойын баланың денсаулығын бақылап-бағалаудың қарапайым «диагностикасы» ретінде де қызмет атқарған: баланың қимылы, тынысы, төзімі арқылы жағдайы байқалған.
Ескерту
Н. К. Крупскаяның пайымынша, бала ойнамаса, ол не ауырған болуы мүмкін, не шамадан тыс педагогикалық ықпалға түскен болуы ықтимал.
Спорт пен қозғалыстың өмірлік қағидасы
Спорт адамның өмірге қызығушылығын арттырады. «Спорт — еңбек, спорт — өмір, ал өмір — қозғалыс» деген ойды ағылшын ғалымы Д. Энкер де бекер айтпаған.
Ұлттық ойындар және дене қасиеттерінің үйлесімді дамуы
Оқушылардың дене қасиеттерінің жан-жақты әрі үйлесімді дамуына жеңіл атлетикаға негізделген ұлттық ойындардың әсері зор. Сыныптан тыс спорттық үйірмелерде, жазғы демалыс орындарында жиі қолданылатын көптеген ойын түрлері жүгіру, секіру, лақтыру секілді жеңіл атлетика қозғалыстарына сүйенеді. Ұлттық және президенттік сынамалар да осы бағытпен сабақтас.
Дене және функционалдық даму
- Негізгі қозғалыс қасиеттерін қалыптастырады
- Дененің функционалдық мүмкіндігін арттырады
- Барлық бұлшықет топтарын іске қосады
Тұлғалық және моральдық қасиеттер
- Ерік-жігерді, табандылықты, батылдықты тәрбиелейді
- Қиындықты жеңуге және ұйымшылдыққа баулиды
- Әділдік пен жауапкершілік қағидаларын бекітеді
Үйрету әдістемесі: қате мен дағды
Ұлттық ойын техникасын орындау кезінде қате кетсе, оқушы мұғалімнің көмегімен оның себебін түсініп, түзету жолын меңгеруі тиіс. Кез келген ойынды үйренудің алғышарты — алдын ала дайындық жаттығулары. Ұлттық ойындардың білімдік маңызы да осында: қозғалыс қасиеттері дамумен қатар, қозғалыс дағдылары тұрақтанып, жетілдіріледі.
Далалық және табиғи ортадағы ойындардың артықшылығы
Сабақта және дербес жаттығуда қозғалыс ойындарын, соның ішінде ұлттық халықтық ойындарды қолдану арнайы үйрену міндеттерін тиімді шешуге көмектеседі. Ал лагерлерде, саяхатта, жорықтарда ойналатын «далалық ойындардың» маңызы ерекше.
Мысалдар
Бұл ойындар табиғи кедергілерден өту, күш сынасу әрекеттерімен қатар, байқау және бағдарлау жаттығуларымен ұштасады. Қыста да, жазда да табиғат аясында ойнау балалардың қозғалыс дағдыларын дұрыс әрі жүйелі қолдануына, шеберлік пен қабілеттілігін дамытуына ықпал етеді.
Әділдік, еңбек және ұлттық ойындардың кең мағынасы
Қазақтың ұлттық ойындары ерлікті, өжеттікті, батылдықты, шапшаңдықты, ептілікті, тапқырлықты, табандылықты және байсалдылықты қажет етеді. Сонымен бірге бұл ойындар әділдік пен адамгершіліктің жоғары қағидаларына негізделеді.
Бәйге: ойын ғана емес, үлкен мектеп
Мысалы, бәйгені алайық. Бәйгеге қосылатын ат алдын ала таңдалып, бапталады: жемі мен суы белгілі мөлшермен реттеледі, күн сайын желгізіліп-шаптырылып, тері алынады. Атқа мінетін бала да әзірлікке қатысып, атқа ауырлық түсірмес үшін көбіне 11–12 жастан аспауы ескеріледі. Жарыс шартының әділ орындалуы үшін төреші тағайындалып, қажет болса ат айдаушылар қашықтық бойына орналастырылады. Осындай дайындықтың бәрі баланы жауапкершілікке, еңбекке және тәртіпке баулитын «шаруашылық мектебі» іспетті әсер береді.
Түйін
Ұлттық ойындар — ойын-сауық қана емес: ол спорт, ол өнер, ол тәжірибелік мәні бар тәрбие құралы.
Ұлттық ойынның мәні: үш бағыт
Ұлттық ойындар баланың өсіп-жетілуіне, денсаулығын нығайтуына, тіршілікке қажет қимыл әрекеттерін меңгеруіне және еңбекке даярлануына көмектеседі. Сонымен қатар табандылық, жігерлілік, мақсатқа ұмтылу сияқты қасиеттерді дамытады. Ұлттық ойынның мәнін шартты түрде үш бағытқа бөлуге болады.
-
1) Бұлшықет, буын және сіңірдің дамуы
Әр түрлі бұлшықет топтарын, буын мен сіңірді іске қосатын ойындар олардың қызметі мен үйлесімділігін жақсартады.
Арқан тартыс Жаяу көкпар Қол күрес Аударыспақ -
2) Тыныс алу, жүрек-қан тамыр және зат алмасу жүйелері
Қозғалысты қамтамасыз ететін физиологиялық жүйелерге әсер ететін ойындар төзімділікті күшейтіп, ағзаның бейімделуін арттырады.
Ұшты-ұшты Шортан мен шабақтар Үлек пен тайлақ Теңге алу -
3) Қозғалысты реттеу және мінез-құлық қасиеттері
Ойындарды белгілі мөлшерде, ұдайы және жоспарлы орындау қозғалысты реттеу процестерін жетілдіреді. Сонымен бірге табандылық, мақсаттылық, өзін-өзі ұстай білу, бақылау және ережені қатаң сақтау дағдыларын қалыптастырады.
Денені дамытуға арналған ойындардың оң нәтижелері балалардың психикалық күйіне де тікелей әрі жағымды әсер етеді. Бұған қоса, мұндай ойындар артық күш-қуатты пайдалы арнаға бағыттаудың тиімді тәсілі саналады.
Асық ойындары: дәлдік пен ұстамдылық мектебі
Қазақ ұлттық ойындарының маңызды бір саласы — асық ойындары. Олар жүйке жүйесін шыңдап, ұстамдылыққа, дәлдікке, тұрақтылыққа және тыныс мүшелерінің қалыпты дамуына тәрбиелейді.
«Ойынсыз ақыл-ойдың қалыпты дамуы да жоқ және болуы мүмкін емес. Ойын — дүниеге қарай ашылған үлкен жарық терезе іспетті. Ойын — білімге құмарлық пен еліктеудің маздап жанар оты».
Ұлттық ойындар — ата-бабадан жеткен, өткен мен бүгінді байланыстыратын баға жетпес қазына. Оларды үйрену және күнделікті өмірде орынды қолдану — заман талабына сай ұрпақ тәрбиелеудің тиімді жолы.