Табиғатты қорғау
Қорғалжын қорығы: Сарыарқаның су құстары мекені
Қорғалжын қорығы — құстар мен жануарлардың кейбір түрлерін сақтау, сондай-ақ олардың табиғи орта өзгерістеріне бейімделуін зерттеу мақсатында құрылған Сарыарқадағы қорық. Қорық 1968 жылғы 16 сәуірде ұйымдастырылған. Ол Ақмола қаласынан оңтүстік-батысқа қарай 140 км жерде орналасқан.
- Құрылған жылы
- 1968
- Орналасуы
- Ақмоладан 140 км
- Қамтитын аумақ
- шамамен 2 мың км²
- Жауын-шашын
- ~200 мм/жыл
Көлдер жүйесі және табиғи ерекшеліктері
Қорық Қорғалжын және Теңіз көлдерінің айдынын, сондай-ақ олардың қамысты, нулы жағалауларын қамтиды. Көлдердің тереңдігі Нұра мен Құланөтпес өзендері алып келген жыныстардың шөгуіне байланысты жыл сайын шамамен 0,5–2,5 м аралығында өзгеріп отырады.
Климаты
- Жазда ауа температурасы +40°C-қа дейін көтеріледі.
- Қыста (қаңтарда) −40°C-қа дейін аяз болуы мүмкін.
- Жылдық жауын-шашын мөлшері шамамен 200 мм.
Құстар әлемі: «құс базары» атанған мекен
Қорғалжын қорығының басты байлығы — су құстары. Қорықтағы құстардың көптігі соншалық, Қорғалжынды жиі «құс базары» деп атайды. Қорық аумағында 119 түрлі құс ұя салса, олардың 106 түрі күзгі қоныс аудару кезеңінде осында аялдайды.
Маусымдық көші-қон
Жаз айларында мұнда Африкадан, Оңтүстік Еуропадан және Үндістаннан миллионнан астам қаз бен үйрек, сондай-ақ шамамен екі миллиондай балшықшы құстар келеді. Сонымен бірге аққу, қызғыш қаз, ақ шіл, шағала, көгілдір үйрек, бірқазан, жапалақ, қарлығаш, тырна, көкқұтан және басқа да түрлер кездеседі.
Ұя салуға жағдай жасау
Көктемде көл жағалаулары мен шөпті-ағашты алаңдарда мыңдаған ұялар салынады. Құстардың қорегін толықтыру үшін жабайы күріш тәрізді дәнді өсімдіктер де егіледі.
Жануарлар мен балықтар
Қорықта ақ қоян, көртышқан, борсық, сайғақ, жабайы шошқа сияқты жануарлар кездеседі. Су айдындарында шортан, қызылқанат, сазан, тұқы және басқа да балық түрлерінің өсіп-өнуіне қолайлы жағдай жасалған.
Тіршілік ететін түрлер саны
- Құстар 225
- Сүтқоректілер 30
- Қосмекенділер мен бауырымен жорғалаушылар 10+
- Балықтар 12
Ғылыми зерттеу және танымдық туризм
Қорық — туристер мен өлкетану әуесқойлары үшін тартымды мекен. Сонымен қатар ол отандық ғалымдар үшін туған өлкенің флорасы мен фаунасының дамуын зерттейтін табиғи зертханаға айналған.
Қорық қызметкерлері белгілі ғалымдардың басшылығымен өсімдіктер мен жануарлардың орта жағдайына бейімделу заңдылықтарын анықтауға бағытталған мазмұнды зерттеу жұмыстарын жүргізіп келеді.
Қызыл кітаптағы құстар және қоқиқаздар мекені
Қоқиқаздың мекені атанған Қорғалжын қорығында Қазақстанның «Қызыл кітабына» енген 20-дан астам құс түрі ұшырасады. Олардың қатарында қоқиқаз (қызыл қаз), қарша қаз, ақбас үйрек, ақ тырна, дуадақ, безгелдек, бұйра бірқазан, жалбағай, қара ләйлек, аққұтан, тарғақ, су бүркіті және аққұйрықты бүркіт бар.
Теңіз–Қорғалжын жүйесінің мақтанышы
Теңіз–Қорғалжын көл жүйелері — сыңсыған құс мекені. Бірақ осы көлдердің көркі мен мақтанышы — қоқиқаз. Қоқиқаздар мен Қорғалжын–Нұра–Теңіз көлдерінің тағдыры бір-бірімен ажырамас. Халық арасында: «Қоқиқаздардың арқасында көл, ал көлдің арқасында қоқиқаздар сақталып қалды» деген сөз бар.
Қоқиқаз туралы деректер
- Сымбатты ірі құс, салмағы шамамен 3–4 кг.
- Жұбын бұзбай, колония құрып тіршілік етеді; бір колонияда бірнеше мың құс болуы мүмкін.
- Тарихи деректерде XX ғасырдың 1941 жылдарына дейін Қара-Бұғаз шығанағында ұялағаны, сондай-ақ Шалқар, Жаманақкөл, Ащытастысор көлдерінде үйір-үйірімен жүргені айтылады.
Қорғаудың маңызы
Бұрын арнайы қорықтар ұйымдастырылмаған кезеңде қоқиқаздар еті мен қызғылт қауырсыны үшін көп ауланып, тіпті жұмырлау кезінде әлсіз құстарға да зиян келтірілген. Соның салдарынан көптеген өңірлерде қоқиқаз саны азайып, кей жерлерден мүлде үркіп кеткен.
Уақыт өте келе қорықтағы сирек құстар саны қайта көбейді. Қазір ұя салатын қоқиқаздардың саны шамамен 15 мыңға жуықтады деуге болады.
Қорытынды ой
Табиғаттың қайталанбас сұлулығына нұқсан келтіріп, сирек кездесетін аң-құс санының азаюына себеп болатын әрекетке әр адам жауапкершілікпен қарауы тиіс. Қорықты қорғау — көлдер жүйесін де, сол көлдердің символына айналған қоқиқазды да сақтаудың кепілі.