Түйежапырақты дағара тартқандай төмпештеуін қарай гөр
Түйежапырақ орманы: молшылық, мәртебе және қиялдағы «мекен-жай»
Жапырақ атаулының ең зоры — түйежапырақ. Алдыңа байласаң белдемше, жаңбырда басыңа жамылсаң қолшатыр. Аты да, заты да сондай: алып, салмақты, көзге бірден түседі.
Түйежапырақ ешқашан жалғыз-жарым өспейді: бір жерде көрінсе, қасында тағы да көп болады. Тіпті молдығы сонша — «санап та бітпейсің». Сол молшылықтың көбі түгелдей ұлуларға қорек.
Ақ ұлулардың тағдыры және бақтың өзгеруі
Ертеректе мәртебелі мырзалар ақ, ірі ұлуларды жеген деседі. Ұлудан тағам әзірленіп, игі жақсылар оны күміс табаққа қойып отырып: «Шіркін, қандай тәтті!» — деуді ұмытпайтын. Шынымен-ақ олар мұны керемет дәм деп санаған сияқты.
Сол ақ ұлулар түйежапырақты жеп, содан кейін ғана оның тұқымын шашатын. Ал ұлу жемей кеткен, сөйтіп ұлулары тегіс құрып кеткен бір ескі шонжардың мекенінде түйежапырақ жоғалған жоқ — керісінше, тоқтаусыз жайқалып өсе берді.
Уақыт өте келе аллеялар да, жүйектер де түйежапыраққа толып, бұрынғы бақ баққа ұқсамай қалды: ара-тұра ғана алма не қара өрік ағашы көзге шалынбаса, бұл жерде бір кездері бау-бақша болғанын ешкім сезбес еді.
Орман ішіндегі соңғы ұлулар
Дәл осы түйежапырақ «орманында» өмірдің талайын көрген қарт ерлі-зайыпты соңғы ұлу мекендейтін. Өз жастарын өздері де нақты білмейтін, бірақ бір кездері ұлулардың қисапсыз көп болғаны, ежелгі шетел тұқымынан тарағаны және бұл орманның түгелдей соларға арналғаны есінде мықтап сақталған.
Қарт ұлулар өз орманынан бірде-бір рет сыртқа шықпаған. Әйтсе де олар «шонжардың мекен-жайы» деген бір орын барын білетін: онда ұлуды қарайғанша пісіріп, күміс табаққа салады екен. Бұдан кейін не болатынын олар білмейтін — әрі елестете де алмайтын. Тек мұның «тамаша» және ең бастысы «ақсүйектікке тән» екенін ғана сезетін.
Аңыздың күші
Саратан қоңыз да, құрбақа да, жауын құрты да — қарттардың сұрағына нақты жауап бере алмады: өйткені олардың ешқайсысы да «қуырылып, күміс табаққа жатудың» не екенін көрмеген. Сонда да ұлулар өздерінің аса текті, ең «асыл» жаратылыс екеніне кәміл сенді: орман солар үшін өсіп тұр, ал мекен-жай — солардың «құрмет» үшін тұрған орны.
Асыранды бала және «үлкен дүниені» білгісі келу
Өз перзенттері болмаған соң, қарттар қарапайым ұлудың баласын асырап алды. Асыранды бала ер жетуге асықпайтын: тегі қарапайым тұқымнан еді. Бірақ ана ұлуға ол күн сайын есейіп келе жатқандай көрінетін. Ол әке ұлудан ұлдың сауытын сипап, «өсіп қалғанын» байқап көруін өтінетін. Әкесі сипап көріп, ақыры анасының пікіріне қосылатын.
Жаңбыр үстіндегі әңгіме
Бірде жаңбыр селдетіп құйды. Әке ұлу түйежапырақтың күмпиіп тұрғанын, тамшыларының ірілігін айтты. Ана ұлу сабағын бойлай төмен сырғып аққан суды көрсетіп, бұл жердің қаншалықты дымқыл болатынын еске салды.
Екеуі де өз баспанасының беріктігіне қуанып, «біздің үлесіміз өзгелерден мол» деген сенімін нығайтты: туғаннан бері басыбайлы үйі бар, үстіне тұтас түйежапырақ орманы өсіп тұрған тіршілік — олар үшін теңдесі жоқ бақ-дәулет.
Екі арман: тыныштық пен «мекен-жай»
Әке ұлу басқа жақтан артық ештеңе жоқ деп, ізденуге құлықсыз еді. Ал ана ұлу керісінше: «Мекен-жайға тап болып, пісіріліп, күміс табақта жатқым келеді» деп армандайтын. Оның ойынша, бұл — әулеттің ежелгі «құрметі», өз мәні бар жол.
Әкесі болса мекен-жайдың баяғыда бұзылғанын немесе түйежапырақ басып кеткенін айтып, асығыстықтың керегі жоқ дейтін. Оның алаңдағаны — ұлдарының тым алысқа өрмелеп, басы айналып кетпесі.
Қалыңдық іздеу: құмырсқа мен масаның хабары
Ана ұлу ең маңызды сұраққа келді: енді ұлға қалыңдықты қайдан табады? Қарттардың ойынша, түйежапырақ арасынан өздеріне туыстас біреу жолығып қалар.
Құмырсқалардың «ханшасы»
Құмырсқалар: «Ең сұлуын білеміз!» — деп жарыса жөнелді. Бірақ ол ханша екен, сондықтан ұлудың босаға аттауы екіталай. Оның үстіне ханшаның «кең сарайы» бар: жетпіс есікті ғажайып илеу.
Ана ұлу сыпайы түрде алғыс айтып, ұлының илеуге кіріптар болып кіруі лайықсыз екенін жеткізді. Сөйтіп, егер жарайтын жан табылмаса, бұл істі масаларға тапсыруға келісті: олар күн ашықта да, жаңбырда да ұшады, орманды қос қанатындай біледі.
Масалардың нақты жауабы
Масалар көп күттірмеді: «Сіздің ұлыңызға лайық қалыңдық бар!» — деді. Осы тұстан жүз қадамдай жерде, қарлығаш бұтасының түбінде, өз үйінде кішкентай ұлу тұрады екен. Ол жалғыз әрі тұрмыс құратын жаста.
Қызық өлшем: қалыңдықтың жолы — «жүз қадам», ал сапары — сегіз күн. Түйежапырақ орманында уақыт та, қашықтық та бөлекше сезіледі.
Үйлену тойы және мұра
Қалыңдыққа кісі жіберілді. Ол жолға шығып, сегізінші күні түйежапыраққа аман-есен жетті. «Тұқым тазалығының мәні осында» дегенді қарттар осыдан көргендей болды.
Үйлену тойы тыныш өтті: қарттар даңғазаға құмар емес еді. Дегенмен алты жарық қоңыз шамасы келгенше жарығын жағып, мерекеге сән қосты. Ана ұлу ұлағатты сөз сөйледі, ал әке ұлудың толқығаны сонша — жұмған аузын ашпады.
Қарттардың өсиеті
Қарттар күллі түйежапырақ орманын жас жұбайлардың еншісіне берді. Өздері өмір бойы айтып келгенін тағы қайталады: жарық дүниеде бұл орманнан артық ештеңе жоқ. Ал егер жас жұбайлар адал, ізгі өмір кешіп, ұрпақ өрбітсе, ерте ме, кеш пе — өздері болмаса да, балалары бір күні «мекен-жайға» жолығуы мүмкін: онда оларды қарайғанша қуырып, күміс табаққа салып алға тартпақ.
Қорытынды: бақыттың өз өлшемі
Содан кейін қарттар өз үйлеріне кіріп, қайта көрінбеді — ұйықтап кеткен болар. Ал жас ұлулар орманда «патшалық құрып», арттарына қисапсыз көп ұрпақ қалдырды. Бірақ олардың да тағдырына мекен-жайға тап болып, күміс табаққа түсу жазылмады.
Сондықтан олар: «Мекен-жай мүлде қирап, ал әлемдегі адам атаулы тегіс құрып кеткен шығар», — деген тоқтамға келді. Оған ешкім қарсы уәж айтпады — демек, солай болғаны.
Ұлулардың көңілін көтергендей, жаңбыр түйежапырақты тырсылдатып тұрды, ал күн жапырақтың көгере түсуін тілегендей нұрын төге түсті. Олар бақытты еді. Иә, тап солай: күллі әулетімен бақытты еді.