Қара Бақыны Тұрмамбет қара жерге аманат етіп көмген
I
Бұл пәниде пешенесіне жазылғанның бәрін тілімен татып, көзімен көрген Тұрмамбет батыр қартайған шағында келінінен естіген ауыр сөзді ішіне сыйғыза алмады. Іште тынған уыт жан досы Балуанияз батырдың бейітінің басына келгенде сел болып ақтарылды.
— Уа, Балуанияз! Еңіреп өткен ерім, орда бұзар отыз-ақ жасыңда еліңді жаудан қорғап жүріп, майданда қаза болған неткен бақытты едің. Сенің артыңда қалып, боқ домалатқан қара қоңыздай ұзақ ғұмыр сүргенде көрген несібем қайсы? Ошағының отын әзер жағып жүрген салпы етек, шайпау келіннің тілі тиді. Жаудан қайтпаған жүрегім бір шүйке бастан шайлықты. Енді өмір сүргім келмейді. Мені қасыңа алып қал, құрдас...
Тұрмамбет атынан түсе сала құрдасының қабірінің суық топырағын құшақтап, еңкілдеп жылады. Сексен жылдық ғұмырында тұңғыш рет жылағаны да осы болар. Келінінің: «Осы кәрі қақпастан-ақ құтылмадым-ау» деген сөзін естігеннен өлгені артық көрінді.
Ол өз-өзіне тыным бермеді: тай-құлындай тебіскен, жарты құртты бөліскен жан досы ел ішінде отыз жасында опат болса да, айбыны асқақ. Ал өзі — сексенге келіп, тірліктен қажыған жан.
Мәрт батыр ағайын-туыстың, бала-шағаның жалынғанына көнбеді.
— Көштеріңді жолдан қалдырмай жүре беріңдер. Мен енді Балуанияздың қасында қаламын, — деп бір-ақ кесті.
Қыс бойы паналаған жылы ойдан қырға, жайлауға бет алған ауыл көші амалсыздан Балуанияз батырдың бейітінің қасына келіп қонып, төрт-бес күн еру болуға мәжбүр болды.
II
Балуаниязға мәңгі мекен болған төрткүл төбенің топырағы Тұрмамбетті өзіне тартып тұрғандай еді: өмір сызығы таусылған күні сол топырақ өзіне де мәңгілік торқа болып жабылса деген тілек көңіл түкпірінде қатты бекіген.
Бұл ауыл жаз бойы от-суы мол жерді іздеп, тұрақтамай көшіп-қонып жүреді. Биыл жайлау қай өңірге түсетінін бір Құдайдың өзі білсін. Егер ажал жол үстінде келсе, Жем мен Сағызды бойлап көшетін елдің шілденің аптабында мүрдені дәл өзі қалаған төбеге жеткізе алуы екіталай. Сол себепті Тұрмамбет ажалды осы сәтте тіледі; тіпті өз-өзін қамшылағандай болып, қан қысымын да көтеріп алды.
Естеліктің өзегі
Бұл жерде Маңғыстау қазақтарының елдігін сақтаған, мерейін үстем еткен жеңісті шайқас өткен. Тұтқынға алынып, айдалып бара жатқан жесірлер мен жетімдерді, қолды болған мал-жанды құтқару жолында шейіт кеткен ерлер осында жатыр. Сол ерлердің басшысы — Балуанияз еді.
«Ел шетіне жау келсе, менен сүйінші сұра» дейтін бұла қайратына мас, ақкөңіл, аңғал батыр — қайран Балуанияз. Соңғы шайқаста астындағы пырағы Құла атты Тұрмамбетке бермек болып: «Осы жорыққа бір мініп шығайыншы, содан соң сенікі, құрдас!» — деп ағынан жарылғаны бар.
Бірақ сол шайқастан соң Тұрмамбетке Балуаниязбен бірге жүру де, талай ердің арманы болған Құлаға тақым салу да жазбады. Жаугершілікте олжаның ең қымбаты — мыңғырған мал не алтын-күміс емес, айдай ару мен асыл текті арғымақ еді.
Сол күндер есіне түсті. Тұрмамбеттің бір ерекшелігі — сауда-саттыққа бейімдігі: Бесқала жаққа барып, елдің керек-жарағын әкеліп тұратын. Көп кісі ертпей-ақ, көбіне жалғыз жүре беретін.
Бір сапарында Бесқалаға келе жатып, Айбүгір тауының астында отырған түрікмен досы, саудагер Құрбанияздың үйіне түсті.
Құрбанияз жасырмай айтты: — Маңғыстаудың ойындағы қазақтарды шабуға екі жүз елу атты түрікмен аттанып кетті. Басшысы — Қара Бақы. Бүгін екінші күн. Хабар тарап кетпесін деп, ауылдан адам шығармай отыр.
Тұрмамбет санын бір соғып: — Әттеген-ай... Былтырғы кикілжіңде айтқан уәдесінде тұрған екен. Енді қайтпасам болмайды, — деді.
III
Өткен жылы көне Үргеніш базарында Тұрмамбет сұлу арғымақты саудалап тұрған балуан тұлғалы түрікмен жігітін көрген. Әлгі алға ұмтылып: «Тұлпарды тақымы мықты адам ғана саудалар, жолымнан былай тұрыңдар» — дегенде, жұрттың өзі ығыса кеткені-ақ оның жай адам еместігін аңғартқан.
Аттың иесі де өңірге белгілі бай болса керек, саудаласушыны танып: «Бақы батыр, арғымақ өзіңе лайық. Бірақ маған мал емес, құлақкесті құл керек...» — деп, сөзінің соңын жұтып қойды.
— Келер күзде қазақтарды шабамын. Сонда қазақтың он баласын тұтқындап, құлдыққа әкеліп беремін. Уәде осы болсын, Хемрақұлы. Ал ат — басыбайлы менікі, — деді Бақы.
Ол өзге сөзге келмей, сүмбіледей жараған сұлу сәйгүлікті жетектеп жүре берген.
Тұрмамбет ашуға булықты. Бірақ Құрбанияз тежеді: жалғыз жүр, ал қарсысы — атақты Қара Бақы. Сол сөз кейін Бақыға жетсе керек. Құрбанияздың үйіне қылышын жалаңдатып келіп: — Басынды аламын! — деп ұмтылған.
Сонда үй иесі салтты алға тартып: — «Мейман — атаңнан ұлы». Әуелі менің басымды шап, сосын қонағымды аласың, — деді.
Бақы сәл тосылып, қонаққа өңмендей қарап: — Әй, қазақ, келер күзде қан майданда кездесерміз. Менің ажалым ба, сенің ажалың ба — оны жекпе-жек шешер, — деп шығып кеткен.
Енді сол уәде орындалғалы тұр. Тұрмамбет елге тез жетуі керек еді. Құрбанияз көмектесуге келісті, бірақ ащы шындықты да жасырмады: жасақ ішінде оның өз ұлы бар. Хиуа ханы: «Адайлар орысқа қарап кетті, салық төлемейді, тәубесіне келтіріңдер» деп айдап салып отыр. Байларға да құл керек.
Қашу жолы
Құрбанияз Тұрмамбетті күндіз көзге түсірмей жасырып, түнде жолға салды. Өз аты жарамайтынын айтты: ізіңді аңдитындар көп. Оның орнына жүріске төзімді айғыр қашырын берді.
Қашыр шынында қажырлы болып шықты. Бір күннен кейін із кесушілер қуды, бірақ аттары болдырып, жете алмады. Ал Тұрмамбет Сам құмын жайлаған қалың елге жетіп, айқай салды: «Балуанияз батыр, қайдасың? Маңғыстаудың ойындағы бейқам елді шабуға түрікмен жасағы аттанып кетіпті!»
IV
Ер көңілді Балуанияз түн ортасында төсегінен атып тұрып, жан-жаққа жаушы шаптырып, Жарқұдықтағы биік төбеге ұран отын жақтырды. Сол түні айтылған сөздер, қағытпа мен серт әлі күнге Тұрмамбеттің құлағында жаңғырып тұрғандай.
Балуанияздың сөзі
Салсам деп ем жауыма бұлағай сын, Құрдастардың ішінде Дүр адайсың.
Жау тиді деп еліңе, ей, Тұрмамбет, Неге менен сүйінші сұрамайсың?
Тұрмамбеттің жауабы
Ұран от жақ, жасақ жи, шақыр сияз.
«Сұрағаным сүйінші ұлық болар», — деген едім, бер онда сүйіншімді.
Қалауым — Құла атты бер!
Асар Сұпының төрелігі
Тұлпар — ердің қанаты. Майданда қапылыс сәт болады; асылықты ойға алма.
Бесқаладан әкелген сақинаң көп, сырғаң көп — бір құланың нарқына тең келмес.
Бер тұлпарыңды, Тұрмамбет!
Асар Сұпының сөзі заңдай қабылданды. Тұрмамбет үн қатпастан Құланың жүгенін қайтадан Балуаниязға ұстатты. Жігіттер бұл ойнақы қағытпадан жік емес, жігер тапты: үрей емес, үміт оты маздады.
V
Әне-міне дегенше, Балуанияздың ауылына қару-жарағы сай алпыс жігіт жиналды. Тұрмамбет пен Балуанияз аттарының жарамсыздығын сылтау етіп, өздері қалып қойды да, жасақ аттанып кетті. Олар жауды қайтар жолдан тосып алуға келісті: шапқыншылар олжасын алып, тұтқындарын айдап, бір ескі сүрлеумен қайтуы тиіс еді.
Ақылдаса келе шапқыншыларды «Қараған босаға» тұсынан күту ұйғарылды. Барлаушылар шапқыншылардың артық қару-жарағын күзетіп жатқан бір топ адамды ұстап алып, барлық мәліметті білді.
Ертеңіне сәске кезінде шапқыншылардың қарасы көрініп, тұтқындарды шулай айдап аңғарға кірді. Сол сәтте қуғыншылар тұтқиылдан лап қойды. Тар жерде түрікмендер абдырап, тұтқындарынан айырылды. Қазақтардың мұндай қимылын күтпеген олар алданғанын кеш түсінді.
Жекпе-жек
Балуанияз бірден Қара Бақыны тапты. Екі батыр жекпе-жекке шықты. Асар Сұпының: «Найза сілтер болсаң, емшектен жоғары көздерсің» дегені Балуанияздың ойына сап ете қалды. Бақының беліне ораулы екі жас баланың қылтиған басын көргенде, ашуы кеуіп кеткен арықтай тасып жүре берді.
Ол найзаны емшектен жоғары қадап, Бақыны ат сауырынан аударып түсірді.
Осыдан кейін Балуанияздың қайраты судай тасыды: қашқан жауды қоғадай жапырды. Құла өзге аттарға омыраулап жеткен сайын, үстіндегі батырдың бір сілтеуі талайды бөріктей ұшырып түсірді.
Жеңіс анық болған шақта Балуанияздың көзіне ақмоншақ арғымақ мінген бір қашқын түсті. Асар Сұпы: «Қашқанды қумас болар» — деп тоқтатпақ болды. Бірақ қаны қарайған Балуанияз тыңдамады.
Құла қашқынға құйрықтаса бергенде, бесатар үні шаңқ етті. Батыр еңкейе бере жерге сыпырылып түсті. Құла оқыс тоқтап, иесінің қасында оқыранып тұрып қалды.
Дәл осы сәтте Балуанияздың інісі Қонабай жетті. Ол өз атының үстінен Құлаға қарғып мініп, қашқынды қайта қуды. Бірақ тағы да оқ атылды: Қонабайдың найзасы төмен сырғып, өзі ат сауырынан құлады. Қашқын Құланың әйгілі тұлпар екенін танып, тізгінінен алып, ала жөнелді. Оны қуар қуғыншы шықпады.
Ұрыс қазақтардың жеңісімен аяқталды: мал-жан қайтарылды, тұтқындар босатылды. Бірақ осы шайқаста Балуанияз бен туған інісі қаза тапты.
Құла тұлпар жау жетегінде кетті.
VI
Әттең-ай... Ағаттық кетті екен. Оққа ұшты Балуанияз, есіл ер. «Жау келсе сүйінші ал» дегенің — асылық болды ма?!
Құрдас-ай... Кегіңді алмай тынбаспын. Құланы қайтармасам, ер атанбайын!
Тұрмамбет осылай аһ ұрды. Қашқын түрікменнің астындағы ат — бір кезде базарда Қара Бақы саудалаған, өтеуіне қазақтың он баласын құлдыққа әкеліп бермек болған атақты «Аққұш» еді. Кейін Бақы оны қашқынды қуып ұстап әкелсін деп інісі Оразмеңдіге мінгізген.
Құланың жүйріктігі одан да асып түсті. Бірақ сол қасиет Құла үшін сорға айналды: қолында ажал сепкіші бар қарақшыны аттатпаймын деп, ағалы-інілі екі арыстың жанын қиды. Әйелдің соры — көркінде, батырдың соры — намысында, аттың соры — жүйріктігінде деген осы.
Тұрмамбет кенет Балуанияз найзасының ұшынан құлаған Қара Бақының мүрдесін көргісі келді. Анығында, ол өлмепті: ауыр жараланған, жанарының нұры тайып бара жатса да, Тұрмамбетке тістене қарады.
— Ей, Қара Бақы! Иманыңды үйіре бер. Өз қолыммен өлтірем! — деді Тұрмамбет.
Бақы тіл қатпады. Тұрмамбет сөзін жалғады: — Жаныңды жаһаннамға жібермей тұрып соңғы тілегіңді айт, орындайын. Бірақ қалай өлетініңді білесің бе? Өзінің Төремұрат батырға істегеніңдей... Дүние — кезек.
Қара Бақы әрең тіл қатты: — Төремұрат батырға... — деді де, үнсіз қалды.
Ескі қан іздері
Екі батырдың көз алдына баяғы бір қанды оқиға елестеді: екі халық жадында «Қызданайдың қырғыны» деген атпен қалған қырғын. Себеп — атақты ару Қыздансұлу, ел еркелетіп Қызданай атаған сұлу.
Ол кезде Қызданайға талайы ынтық еді: Төремұрат, Нарынбай, Өтен батырлар; Құрманғазы күйші; Қашаған ақын... және Қара Бақы. Бірақ Қызданайдың несібесі Төремұратқа бұйырды.
Қызғаныштың қызыл иті Қара Бақыны тыншытпады. Төремұратты тәубесіне келтірудің жолы біреу-ақ болып көрінді: оның ауылын шабу, олжаның ең бастысы — Қызданайды қолға түсіру. Сол жолы Бақы қамсыз ауылды шапты, қарсыласқанды қырып салды. Қапыда қалған Төремұратты да аттан құлатып, Қызданайды өңгеріп ала қашты.
Ауыр жаралы Төремұрат жерден ызбарлана тіл қатқан сәтте, оқиға желісі осымен үзіледі: қанды тағдырдың жалғасы алда тұрғандай, ал Тұрмамбеттің бүгінгі жан күйігі — сол өткеннің де, бүгіннің де өтеуі секілді еді.