ҰЛТТЫҚ ИДЕЯ - ҚАЗАҚ МҰРАТЫ

Бұл — көптен бері көтеріліп жүрген тақырып. Мазмұнына үңілсек, екі құрамдасқа бөлінеді: ұлт және идея.

Ұлттану қазақ даласына ежелден орныққан үрдіс. Геродоттан бастап, кейінгі дәуірлерде түрлі мақсатпен сырттан келген талай зерттеуші қазақтың арғы тегі, салт-дәстүрі, рухани-мәдени ұстанымдары мен тарихын танып-білуге ұмтылды. Бұл — қазақтардың қайдан, қашан, қалай қалыптасқанын түсінуге бағытталған ықыластың белгісі.

Қазақтар да әлемнің саяси, тарихи, этникалық үдерістерінен шет қалған емес. Дала даналарының орыс, қытай, қалмақ, өзбек, араб, парсы жұрттары туралы айтқан сөздері бүгінге жетті.

Бүгінде ұлтқа берілген анықтамалар сан алуан. Біздің пайымдауымызша, ұлт — өзіне тән тарихи санамен өзін қазақ (орыс, неміс, жапон және т.б.) ретінде ұғынатын және өзгелерден тілдік, рухани, геосаяси секілді айырмашылықтарын ажырата алатын адамдардың ірі қауымдастығы.

Идея — грек сөзі; “образ”, “ұғым”, “түсінік” мағыналарында қолданылады. Қызметіне қарай идея кейде сыртқы дүниені бейнелейтін қоғамдық сана пішіні болса, кейде адамның басты сеніміне, ал кейде шығарманың түпкі түйініне айналады.

Ал ұлттық идея мәселесінің өзегі — ұлттың тілегі, ниеті, ойы. Сондықтан ұлттық идеяны ұлт мұраты деп қабылдау — мәселенің түйінін дәл табу.

Тарих ғылымы кез келген үрдісті зерттегенде үш сұраққа жауап іздейді: қашан пайда болды, қандай даму белестерінен өтті, бүгінгі жай-күйі қандай. Ұлттық идеяның тарихы да осы сұрақтардан тыс қала алмайды.

Ел бірлігі, ішкі тыныштық, ханның әділеті, халықтың берекесі туралы жырлаған Қазтуған, Доспамбет, Шалкиіз, Жиембет жыраулар ұлттық идеяны мемлекеттік саясат биігіне көтерді.

Абылай хан дүниеден өткеннен кейін отарлық қысым күшейіп, қазақ қоғамы әлеуметтік-саяси және аумақтық тұтастығынан айырыла бастады. “Бөліп ал да билей бер” саясаты әр кезеңде әртүрлі әлеуметтік топтың өз мұратын алға шығарды. Сол себепті Абылай мен Әбілхайырдың, Махамбет пен Баймағамбет сұлтанның, Кенесары мен Қоңырқұлжаның, ХХ ғасыр басындағы Сәкен мен Мағжанның, Әліби мен Әлиханның ұстанымдарын бір ғана ортақ мұратқа сыйғызу қиын.

Орталықтанған мемлекеттің жоқтығы, біртұтас ақпараттық кеңістіктің қалыптаспауымен қосылып, жалпыұлттық идеяның өрісін тарылтты. Бірі ұлттық мұратты қарулы күрестен, бірі ағартушылықтан, бірі автономиядан, бірі тұтас Түркістан идеясынан, бірі таптық ұраннан іздеді.

Соған қарамастан ұлттық мүдде жолындағы талпыныстар “ЕСЕП” ұйымы, “Жас тұлпар” қозғалысы, баспасөздегі тіл мен тарихқа қатысты жарияланымдар, қазақ мектептерін ашу әрекеттері, 1979 жылғы Целиноград және 1986 жылғы Алматы оқиғалары арқылы көрінді. Алайда бұл қозғалыстардың бәрі бірден даңғыл жолға айнала алмады.

А. Байтұрсынұлы: “Қазақ — жоқ іздеген халық”, деген. Бір кезеңде бұл ізденіс білім, ғылым, өнеркәсіп салаларындағы еншіге қатысты болса, бүгін де жоқ іздеу тоқтаған жоқ: жоғары технологияда кенжелік, бәсекеге дайын еместік, экологияның нашарлауы — соның көрінісі.

Қоғам ішіндегі ала-құлалықтың кейбір көріністері

• Дәстүрлі болмысты сақтағандар: сақ мұрасы, түркі нақылдары, Қорқыт күйлері, Ақан–Біржан, Шәмші әндері — асылдың сынығындай қастер.

• Империялық инерциядан арыла алмағандар: кешегі үстем ортаның сойылын соғуға бейім топтар да бар.

• Тілі орыстанғанымен, жүрегі ел жақтағылар: қазақша жазбаса да, ұлтқа бүйрегі бұратын тұлғаларды да ұмытпау керек.

• Жаһандануға бейімделемін деп, өзіне менсінбей қарайтындар: Батысқа шамадан тыс еліктеу байқалады.

• Діни ықпалға еріп, болмысы көмескіленгендер: “не ол емес, не бұл емес” күйге түсу қаупі бар.

• Оралмандардың бейімделу түйткілдері: тарихи Отанына жеткенде, тіл мен тұрмыс айырмасынан кейде өз бауырының өзін түсінбей дағдару кездеседі.

• Жүзге, жерге бөліну сарқыншақтары: қоғамдық тұтастыққа сызат түсіретін “ортағасырлық” әдеттерден толық айыға қойған жоқпыз.

• Нарық дәуірінің “жаңа қазақтары”: жекешелендіру кезеңімен бірге әлеуметтік жіктелу тереңдеді.

Ала-құлалық ұлт пен мемлекеттіліктің болашағына қатер төндіреді. Ежелгі түркі жазбаларындағы елдік тұтастық туралы ескертулердің мәні де осында.

Ойы сан тарауға бөлінген қоғам үшін ортақ ұлттық идеяны табу оңай емес. Дегенмен қажеттігін отансүйгіш рухтағы әр азамат сезінеді. Ұлттық идеясыз реформалар тек тұрмыстық қамды өтеумен шектеліп қалуы мүмкін. Жаһанданудың қысымында жаншылып қалмау үшін де ұлттық идеяның өзектілігі арта береді.

Шетелдегі қазақ диаспорасының мұраты мен Қазақстандағы қазақтың мұраты әрдайым дәл бірдей бола бермейді: бірі үшін мемлекеттің бүгінгісі мен ертеңі алдыңғы қатарда тұрса, екіншісі үшін жүрген ортасында қазақ болып қалу басты мәселеге айналады. Ұлт тағдырын айқындайтын идея ең әуелі Қазақстанда нақты жеміс бере алады.

Тіл, дін, БАҚ төңірегіндегі дау-дамайлардың тыйылмай отырғаны да — ортақ бағыттың әлсіздігін көрсетеді.

Идея әу баста болжам, ой, жоспар түрінде туады. Уақыт сынынан өткенде зор күшке айналады. Бірақ идея көп, ал олардың бәрін бірдей іріктеп, зияндысын дер кезінде тоқтатуға жеке адамның да, мемлекеттің де уақыты жете бермейді. Әйтпесе фашизмге, тоталитаризмге, нәсілшілдікке апаратын идеялар бастауында тұншықтырылмас па еді.

Қазіргі Қазақстанда билік пен байлық көбіне егіз ұғымдай көрінеді: билік байлыққа жол ашады, байлық билікке жетелейді. Негізінде әрқайсысының өз кеңістігі, өз ережесі болғаны дұрыс. Әйтпесе қоян-қолтық астасу монополияға ұрындырады, ал монополия іріп-шірудің бастауы екені белгілі.

Ұлттық идеяның бар-жоғын айқындауға ең алдымен ғалымдар кірісті. Бұл бағыттағы еңбектер қоғамдық санаға ықпал етті. Бірақ мәселені тек ойтолғаумен шешу жеткіліксіз екені белгілі болды: ұлттық идеяға бүгін сөзден бөлек нақты іс қажет.

Мемлекеттік идеология болмаса да, ұлттық идеямен тығыз сабақтас бастамалар жүзеге асып келеді: тіл саясаты, мәдениет бағдарламалары, ауылға қатысты реформалар. Ұлттық идея “өктемдікке” апарады деу көбіне тарихи жарақаттан туған қорқыныш. Ал елдік мүддені ұғыну — өктемдік емес, жауапкершілік.