Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы кезінде Сырдария бойында алғаш қорған ретінде салынған
Сыр бойының ірі орталығы ретінде қалыптасуы
Қызылорда қаласының қалыптасу тарихы өз маңызын жоғалтқан жоқ: атауы бірнеше рет өзгергенімен, әр кезеңде Сыр өңірінің әлеуметтік әрі мәдени орталығы болып қалыптасты. Қаланың тарихи атаулары мынадай кезеңдерді қамтиды: Ақмешіт (1818), Перовск (1853), қайтадан Ақмешіт (1922), Қызылорда (1925).
Негізгі ой
Тарихи атаулардың ауысуы — қаланың рөлін әлсіреткен жоқ; керісінше, әр дәуірдегі саяси, экономикалық және мәдени өзгерістер оның дамуын айқындап отырды.
Ақмешіт бекінісі: бастау кезеңі (1818)
Ақмешіт 1818 жылы Қоқан хандығы тұсында Сырдария бойында алғашында қорған ретінде салынды. Қорған ішіндегі ақ кірпіштен қаланған мешіттің түсіне байланысты бекініс «Ақмешіт» деп аталды.
Перовск кезеңі: әкімшілік және инфрақұрылым (1853–1922)
1853 жылғы 28 шілдеде Орынбор генерал-губернаторы В.А. Перовский «Сыр қазақтарын қорғау» деген сылтаумен орыс әскерлерін қамалға кіргізіп, қоқандықтарды қаладан ығыстырды. Осыдан кейін қала Перовск деп аталды. 1867 жылы Перовск Сырдария уезінің орталығына айналды.
Алғашқы өндіріс пен қызметтер
- 4 сыныптық мектеп ашылды
- Кірпіш зауыты жұмыс істей бастады
- Жел диірмені, ұста дүкендері іске қосылды
Темір жол әсері (1905)
1905 жылы Орынбор – Ташкент темір жолы пайдалануға беріліп, қалада депо мен вокзал ғимараттары салынды. Бұл қаланың байланыс мүмкіндігін кеңейтіп, экономикалық белсенділікті күшейтті.
Кеңес билігінің орнауы (1917)
1917 жылғы 30 қазанда Перовскіде Кеңес үкіметі орнады. Сол кезеңдегі қақтығыстарда А. Першин, Н. Шумилов, Н. Селиверстов және басқа да жауынгерлер ерлік көрсетті.
Ақмешіттен Қызылордаға: астана мәртебесі және мәдени серпіліс (1922–1929)
1922–1925 жылдары қала қайтадан Ақмешіт аталды. 1925–1929 жылдары ол Қазақстанның астанасына айналып, 1925 жылы қалаға Қызылорда атауы берілді.
Мәдени өмірдің жандануы
Бұл кезеңде қалада С. Сейфуллин, Б. Майлин, І. Жансүгіров сияқты қаламгерлердің ізі қалды. Сондай-ақ, М. Әуезовтің «Еңлік-Кебек» пьесасы сахналанды.
Астана неге Ақмешітке ұсынылды?
- Орынборға қарағанда қазақ халқының үлесі жоғары болды.
- Орынбор – Ташкент темір жолы жаңа астананы Ресей орталығымен, Қазақстанның батыс және оңтүстік өңірлерімен, Орта Азия республикаларымен байланыстырды.
- Қала болашағы зор суармалы егіншілік аймағының дәл ортасында орналасты.
Ұлттық мүдде туралы көзқарас
Бүгінгі көзқараспен қарағанда, республика басшылары С. Қожанов пен С. Сәдуақасов астананы көшіру мәселесіне ұлттық мүдде тұрғысынан қарағаны туралы деректер бар. С. Қожанов 1924 жылғы 17 желтоқсандағы «Ақжол» газетінде: «Қазақстан астанасы орыстың туы тігілген қалада емес, қаласы жоқтықтан қазақтың киіз ауылында болса да, қазақ жұртшылығына жуық болуы керек», — деп жазды.
Ол Орынбордың қазақ ұлт мемлекетшілдігіне «орда» болуына лайық еместігін, әсем ғимараттан бұрын өз «ордасының» қажет екенін атап көрсетіп, Орынбордан көшпей қазақ еңбекшілерінің ішкі тіршілігін оңдау мен қажетті істерді жүзеге асыру қиын екенін айтты.
1925 жыл: көшу, съезд және тарихи шешімдер
Перовск станциясы темір жол жұмысшыларының бастамасымен Қазақстан өкіметін Ақмешітке көшіруге қажет пойызды әзірлеу үшін үш күн ішінде «Қызыл паровоз» жөндеуден өткізіліп, Орынборға жіберілді. Қазақ АССР-і Кеңестерінің V съезінің делегаттары мен үкімет мүшелері отырған пойыз 1925 жылдың наурыз айының аяғында Орынбордан Ақмешітке аттанды.
Сапардың қоғамдық қолдауы
Жол бойында Сексеуіл, Арал, Қазалы, Жосалы станцияларында жұртшылық делегацияны қарсы алып, көпшілік митингілер өтті. Ақмешіт станциясында да үлкен митинг ұйымдастырылды. Оны Ташкенттен келген Сырдария облыстық партия комитетінің хатшысы Әбілқайыр Досов ашты. Қала жастары атынан Әбділда Тәжібаев сөз сөйледі.
Съезд делегаттары
Делегаттар қатарында мәдениет пен өнер өкілдері де болды: Иса Байзақов, Александр Затаевич, Әміре Қашаубаев, Сәбит Мұқанов, Сәкен Сейфуллин, Қажымұқан Мұңайтпасов.
Бұл съезге Қазақ Республикасының қарауына кірген Қарақалпақ Автономиялы облысының өкілдері алғаш рет қатысты.
Қарақалпақ делегаты туралы дерек
Қарақалпақ делегаттарының бірі Әбу Құдабаев 1899 жылы Ақмешітке жақын, Сырдарияның батыс жағасындағы «Қызылқайың» ауылында туған. Ол бірқатар жыл Қарақалпақ облыстық партия комитетін басқарды, кейін сталиндік қуғын-сүргіннің жазықсыз құрбаны болды.
15 сәуір: шешуші күн
1925 жылдың 15 сәуірінде Ақмешітте Қазақ АССР Кеңестерінің V съезі салтанатты түрде ашылды. Бес күнге созылған съезде тарихи маңызды қаулы қабылданып, «киргиз» атауын «қазақ» деп түзету бекітілді. Сонымен бірге, «Киргиз Республикасы» атауы «Қазақ Республикасы» болып өзгертіліп, астана Ақмешітке Қызылорда атауын беру туралы шешім қабылданды.
Қызылорда астана болған жылдар: жаңғыру және институттар
Қызылорданың Қазақстан астанасы атануы тарихтың жарқын беттерін ашты. Сол жылдары қала халқы 22 577-ге жетті. Қала жаңа қарқынмен дамып, электр жарығы іске қосылды. Астана мәртебесінен кейін түрлі мекемелер мен өндіріс орындарының іргетасы қаланды: кондитерлік фабрика, ет комбинаты, сыра зауыты және басқа да артелдер саны артты.
Білім мен кадр даярлау
Қалада орта және арнаулы оқу орындары дамыды, өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығы мекемелері кеңейді.
Ғылыми-зерттеу негіздері
Орталықтан ғылыми-зерттеу бағыты күшейіп, қазақтың эпидемиология және гигиена институты негізінде егу лабораториясы құрылды. Сондай-ақ, қазақтың жер қыртысын зерттеу, мал дәрігерлік-бактериологиялық және басқа да ғылыми институттары өз жұмысын алғаш рет осы қалада бастады.
Облыс құрылуы және индустриялық өрлеу (1938–1970)
1938 жылы Қызылорда облысы құрылды. 1960–1970 жылдары қалада қатырма қағаз, аяқ киім, механикалық және күріш зауыттары, сондай-ақ бірнеше фабрика іске қосылды. Гагарин мен Титов елді мекендері арқылы қала аумағы кеңейе түсті.
Жоғары оқу орындары және білім инфрақұрылымы
Осы кезеңде Қызылордада педагогикалық институт, Жамбыл гидромелиоративтік-құрылыс институтының филиалы және бірнеше арнаулы оқу орны жұмыс істеді. Көптеген жаңа мектеп ғимараттары салынды.
Қаланың жаңаруы: сәулет, ықшамаудандар, әлеуметтік нысандар (1980–бүгін)
1980–1990 жылдары қазіргі Абай даңғылы, Желтоқсан және А. Тоқмағамбетов көшелері бойында сәнді тұрғын үйлер мен ірі ғимараттар бой көтерді. Соңғы жылдары салынған Ақмешіт және Мерей шағын аудандары, «Оңтүстікмұнайгаз» фирмасының әкімшілік ғимараты, Диагностикалық орталық, облыстық аурухананың жаңа корпустары қаланың келбетін айқындай түсті.
Шетелдік компаниялардың Сыр өңірінің табиғи байлығын игеруі тұрғындардың әлеуметтік жағдайының жақсаруына ықпал ете бастады.
Тұлғалар мен тарихи жад
Ежелгі Сыр бойында өмір сүрген Қорқыт баба, Жалаңтөс Баһадүр, Әйтеке би, Жанқожа, Бұхарбай, Тоғанас батырлары, сондай-ақ Ұлы Отан соғысы жылдарында Кеңес Одағының Батыры атанған 22 майдангер — ел мақтанышы.
Мұстафа Шоқай, Темірбек Жүргенов, Ғани Мұратбаев секілді біртуар тұлғалар мен даңғайыр диқан Ыбырай Жақаев та осы қасиетті Сыр топырағында дүниеге келді. Олардың есімдері өлке тарихына еніп, қалалық кеңістікте — көше атауларында, қоғамдық жадта — биік мағынамен сақталып келеді.
Зерттеулердің өзегі
Қала іргесі қаланғанына 200 жылға жуық уақыт ішінде Қызылорданың тарихи оқиғалары мен Сырдария жағасын мекендеген халықтардың археологиясы, этнографиясы және әлеуметтік-мәдени өмірі зерттеушілер назарында болып келеді.