Намысына тиген бала
Сараң байдың ұлы: намыс, жалғыздық және ерлік
Ерте заманда мал-мүлкі мол, бірақ аса сараң бір бай өмір сүріпті. Ел-жұртпен араласпай, жеке көшіп-қонып жүреді екен. Жалшы жалдап мал бақтыруға қимай, жалғыз ұлын мал соңына салып қояды. Той-думаннан алыс өскен бала есейіп, жігіт болады.
Тойдағы қорлық және туған елден безу
Бір күні ел ішінде үлкен той өтеді. Байдың ұлы да барғысы келіп, әкесінен рұқсат сұрайды. Әкесі: «Барсаң бар, бірақ ат терлетіп не қыласың, өгіздің біреуіне мініп бар» деп, баласын кемсіте сөйлейді.
Жігіт өгізге жұпыны жабу салып, тойға келеді. Құрбы-құрдастары мен қыз-келіншектер асыл киім киіп, жорға-жүйрік мінген екен. Олар байдың баласын көріп, өгізге мінгенін, киімінің жұпынылығын бетіне басып, мазақ етеді.
Намысы тапталған жігіт: «Мазақ болғанша, бұл елден көзімді құртайын» деп, әке-шешесін тастап, беті ауған жаққа кетіп қалады.
Шөлдегі сынақ және алтын сарай
Жігіт күндіз-түні жүріп, жолай тапқан құрт-құмырсқа мен шөптің тамырын қорек етеді. Аштықтан әлсіреп, табаны тесіліп, киімі жыртылып, ақыры бір шөл далада есінен танып құлайды. Бір кезде күннің күркіреуінен селк етіп оянып, алыстан бұлдыраған бір үйді көреді.
Бар күшін жинап, сол жаққа әрең сүйретіліп жетсе, алтын жалатқан үлкен сарай екен. Маңайда да, ішінде де тірі жан жоқ. Бірақ сарай іші алтын қоймаға, азық-түлікке, сауыт-сайманға толы болып шығады.
Алдымен тамаққа қанып, үш күн, үш түн ұйықтап, есін жинаған соң, сарайды иемденіп тұра береді. Сауыт киіп, қылыш шабуды, садақ атуды үйреніп, күнде аң аулап шыңдалады. Өзінің ерекше күшін және мергендігін байқайды.
Жалғыз көзді дәумен айқас
Бір күні қатты ұйықтап жатқан жігіт жер сілкінгендей дүбірден оянады. Терезеден қараса, маңдайында жарқыраған жалғыз көзі бар дәу қара тұлпарымен сарайға қарай шабады. Тұяғы тиген жер опырылып, буы бұрқырайды.
Дәудің талабы
Дәу сарайда бөтен иіс сезіп: «Кім бұл менің сарайымды иемденген? Қазір көзіңді құртайын!» деп ақырады.
Жігіт ажалдан қашып құтылмасына көзі жетсе де, сауыт-сайманын киіп: «Сарайдың иесі сен емес, мен!» деп айқасқа шығады. Ол садағын дәлдеп, жалғыз көзге тартады. Дәу оқты жұлып алып, арпалыс басталады.
Үш күн, үш түн алысып, әбден әлсіреген дәу ақыры құлап түседі. Жігіт оны байлап, сарайдың зынданына тастайды. Кейін білсе, дәу қырық күн, қырық түн ұйқы көрмей, тамақ ішпей, ел шауып, зұлымдық жасап келгенде әлсіреген екен.
Осы жеңістен соң қара тұлпар жігіттің айырылмас серігіне айналады.
Елге оралу: ашаршылық, қасірет және құтқару
Айлар, жылдар өтеді. Бір күні жалғыздық жанына батып, жігіт әке-шешесін сағынады. Алтын-күміс, азық-түлік алып, қара тұлпармен елге тартады.
Елге жетсе, жау шауып, жұрт қара түтінге айналған. Халық аштан қырылып жатыр. Әкесін сұрастыра жүріп, бір күркеден шешесі мен әпкесін табады: екеуі бір етке таласып отыр екен. Ол — қайтыс болған әкесінің еті болып шығады.
Жігіттің таңдауы
- Жолға алған азығын әкеліп, шешесі мен әпкесін тойғызады.
- Әкесінің қалған сүйегін жерлейді.
- Аң аулап, ашаршылықтағы елді өлімнен арашалайды.
- Алтын-күмісін халыққа бөліп беріп, жұртты еңселендіреді.
Елінде бір жыл тұрып, кейін шешесі мен әпкесін алып, өз сарайына қайта көшеді.
Зындандағы құпия: ананың әлсіздігі
Батыр күнде аңға кетіп, түнде оралып жүреді. Бір күні зеріккен шешесі сарайды аралап жүріп, зынданнан ыңырсыған үн естиді. Қараса, байлаулы жалғыз көзді дәу отыр.
Дәу өзін сарайдың бұрынғы иесі екенін айтып, тамақ сұрап жалынады. Жаны ашыған анасы баласына білдірмей, дәуге күнде тамақ тастап тұрады. Уақыт өте дәу күш жинайды да, ананы алдап-арбап, зынданнан шығудың амалын үйретеді: қара тұлпардың қанжығасындағы қыл арқанмен ғана сүйретіп шығара алатынын айтады.
Қауіпті келісім
Анасы батырдан тұлпарды бір күнге сұрап алып, сол күні дәуді шығарып, келе жатқанда үлкен сандыққа жасырып қоятын болады. Осылайша дәу таза ауада күтім көріп, бұрынғы қуатына қайта мінеді.
Арада уақыт өтіп, анасы дәуден жүкті болып қалады. Айы-күні жеткенде ай мен күндей сұлу ұл туады. Анасы қорқып, дәуге: «Балам келгенше, мына баланың көзін құртып жібер» дейді. Дәу: «Жоқ, бұл менің балам» деп көнбейді де, баланы орап батыр келетін жолға тастауға кеңес береді.
Сәби табылуы және сатқындық
Түнде аңнан қайтқан батыр жолдан жылаған сәбиді тауып алады. Қуанып, сарайға әкеліп: «Құдай бізге сәби берді» деп шешесіне ұсынады. Анасы сыр бермей: «Мүмкін жын-шайтан шығар, көзін құрт» деп айқай салады. Бірақ батыр оны тоқтатып, баланы асырап қалады.
Бала өсіп, тілі шыға бастағанда, сандықты нұсқап, маңдайын көрсетіп белгі береді. Ол дәуді жек көріп, маңайына жоламай қашады. Шындық ашыларын сезген анасы дәуге қайта жүгінеді. Дәу бұл жолы: батырды өлтіру амалын айтады: батыр ұйықтағанда, жанындағы алмас қанжарын әкелуді сұрайды.
Қастандықтың үзілуі: інісінің ерлігі
Анасы алмас қанжарды дәуге әкеліп береді. Дәу батырдың кеудесіне мініп, оны оятып алып өлтірмек болады. Батыр оянып, болған сұмдықты бірден ұғады да, қанжарды жолатпай арпалысады.
Батыр шешесінен көмек сұрағанда, анасы: «Мынадай әке табылмайды, сендей бала табылады» деп, сыртқа шығып кетеді. Әпкесі де дәл солай бет бұрады.
Сол сәтте үйде қылышты «ат қылып» мініп ойнап жүрген кішкентай інісі кіріп келеді. Ол жек көретін дәудің ағасын өлтірмек болып отырғанын көріп, қолындағы қылышпен дәуді төпелей бастайды. Дәу қорғана бергенде, батыр сәтін тауып, алмас қанжарды жұлып алып, дәудің жүрегіне сұғып жібереді. Дәу өкіріп құлайды. Батыр тағы да қанжар салып, оны біржола өлтіреді.
Ашуға булыққан батыр шешесі мен әпкесіне жаза қолданбақ болады. Алайда ақыры олардан тыныш жүріп, жандарыңды бағыңдар деп уәде алып тынады. Батыр енді сарайда інісімен бірге тұрып, оған қылыштасуды, садақ атуды үйретеді. Інісі ержүрек, мерген болып өседі.
Жеті басты айдаһар және екі батырдың тойы
Бір күні інісі ағасына: «Бойдақ тұра беру жараспас, үйленетін уақыт келді» дейді. Бір елдің патшасы жар салыпты: елге жеті басты айдаһар келіп, жыл сайын бір қыз алып кетеді екен. Айдаһарды өлтірген батырға патша қызын бермекші.
Ағасы іштей күмәнданса да, келіскен сыңай танытып, жолға шығады. «Тірі болсам, үш айда ораламын» деп кетеді. Үш ай өтеді, хабар жоқ. Інісі алаңдап, ағасын іздеуге аттанады.
Ақ шатырдағы қате тану
Жолай иен даладағы аппақ шатырға кезігеді. Шатырдан ай мен күндей сұлу қыз жүгіріп шығып, ініні ағасы деп құшақтайды. Інісі екеуінің ұқсастығын түсініп, қызды ыңғайсыз етпей, «ауырып тұрмын» деп сыр тартады. Сөйтіп, болған жайды біледі: ағасы айдаһармен алысуға кеткенде, қайтып оралмаған екен.
Таңертең інісі айдаһардың мекенін тауып, ағасын көріп құтқарады. Айдаһардың үлкен тайқазанында суы бұрқырап қайнап жатады, қолға түскен адамдарды көгендеп қойып, күнде біреуін асып жейді екен. Кезек ағасына келгенін біледі.
Айдаһар ұйықтап жатқан сәтте екі батыр екі басын кесіп түсіреді. Қалған бастары өкіріп, бірінен жел, бірінен су, бірінен от шығып, үш күн, үш түн соғысып, ақыры айдаһарды жеңеді. Бастарын кесіп алып, патшаның қызы күтіп отырған шатырға келеді.
Патша қырық күн той, қырық күн ойын жасап, қызын ағасына, ал уәзірінің сұлу қызын інісіне қосады. Бір жыл өткен соң, батырлар өз сарайларына қайтуға рұқсат сұрайды. Патша мол қазына артып, нөкер қосып, қызын шығарып салады.
Соңғы сынақ: адалдықтың дәлелі
Өз сарайына оралғаннан кейін інісі ағасына мергендік сынасуды ұсынады. Қырық адым жерге барып, кепешін шынтағына жабыстырып: «Осыны денеге дарытпай ату керек» дейді. Ағасы іштей секем алса да, уәдеден таймай атады. Жебе кепешпен бірге шынтақтың терісін сыдырып түсіреді.
Енді кезек інінікі болғанда, ол: «Мен атпаймын. Бұл шынтақтың кінәсі бар еді, өзіне сол керек» дейді де, шындықты айтады: баяғыда ақ шатырда жатқан патша қызы оны ағасы деп танып, жанына алған сәтте осы шынтағы тиіп кеткен екен.
Түйін
Ағасы інісінің адал екенін сонда толық түсінеді. Сөйтіп, ағалы-інілі екеуі тату ғұмыр кешіп, бақытты өмір сүріп, мұраттарына жеткен екен.