Қыз сонда

Ертеде Серікбай деген байдың Ақбай атты жалғыз ұлы болыпты. Ақбай ел аралап, өзіне лайық сұлу жар іздеп жүріп, көпке дейін таба алмапты.

Бір күні ол отыз күн ойын, қырық күн тойын жасаған үлкен думанға тап болады. Ақбай қасына қырық жігіт ертіп, он бес күн жол жүріп, сол елге жетеді. Тойда тағы бір салтанат көз тартыпты: Бибісара есімді байдың қызы қасына қырық қыз ертіп, қырық ақ отау тіктіріп, сән-салтанат құрып отыр екен. Алыстан келген мейман деп, Ақбай мен жігіттерін сол қыздардың отауларына түсіреді.

Екі күннен соң Ақбай Бибісарадан:

— Басыңыз бос па?

Бибісара:

— Басыма құда түсуші көп болды, бірақ қойған шартымды ешкім орындай алмады. Сондықтан әзірге басым бос, — дейді.

Ақбай шартының қандай екенін сұрағанда, Бибісара алдымен сақтандырыпты: қонақ адамның ұятына қалмасын дегені. Бірақ Ақбай тайсалмай, шартын айтуын өтінеді.

Ақыры Бибісара қалың малының талабын жария етеді:

Ақбай үш ай мұрсат сұрап, елге қайтады. Үш ай ішінде шарттағы жылқының түсін де, түрін де, жасын да дәл тауып, төрт жүз жылқыны айдап, қайта келеді. Қыз әкесі бір кемшілік таппай, қонақты құрметпен қарсы алып, қызын бір жылдан соң беруге келісіп, Ақбайды елге қайтарады.

Арада бір жыл өткен соң Ақбай жасау-жабдығын даярлап, қырық жігітімен қыз еліне қайта жолға шығады. Ауылға бір күндік жер қалғанда:

— Сендер асықпай келе беріңдер, мен бүгін қыздың отауына жетіп қояйын, — деп, боз жорғаға мініп, ілгері озады.

Таң алдында отауға кірсе, Бибісара жылқышысы Қодар деген құлмен бірге жатыр екен. Ақбай шегіне бергенде, Бибісара оның бетіне бір уыс топырақ шашып жібереді. Сөйтсе, Бибісара жеті жұрттың сырын білетін дуагер екен: Ақбай адам қалпынан айырылып, алып қара төбетке айналады. Ақылы орнында болғанымен, тілі жоқ; сөйлейін десе, итше үреді.

Қырық жігіт ауылға жеткенде Ақбай жоқ болып шығады. Тек сыртта байлаулы тұрған боз жорға көрінеді. Ал бір ит олардың соңынан қалмай, үйге кірсе — кіреді, шықса — шығады, арсылдап үре береді. Жігіттер оны түсінбей, өлтірмек те болады. Сонда Ақбай олардан безіп, қаңғып кетеді.

Жол үстінде Ақбай (ит кейпінде) керуенге тап болады. Бір керуенші жігіт иттің тегін еместігін байқайды: алдына тасталған қалдықты жемейді, ал дастарқаннан арнайы бөліп берсе ғана жейді. Жігіт итке арнайы ыдыс жасап, өз үйіне ертіп әкеледі.

Көрші әйел үш күн толғатып, босана алмай қиналғанда, қожа-молдалардың дем салуы да көмектеспейді. Сонда ит толғағы қысқан үйге кіріп, әйелді үш рет айналып үреді. Әйел есін жиып, аман-есен босанып қалады. Бұл хабар елге тез тарап, жұрт ауруына шипа іздеп, ит иесіне ақы төлеп келетін болады. Кедей жігіт байып, итті «бақ» деп құрметтейді.

Ал Ақбайдың өз ішінде бір ғана ой мазалайды: ақылы адамша тұрғанда, «тойған жеріне» байлануы жөн бе? Ол Бибісара ауылынан хабар алуға бел буып, түнделетіп қайта тартады.

Үш күн, үш түн жүріп, ақ отауға жетеді. Үй ішінде он жігіт тамақ ішіп отыр екен. Дастарқанға қызмет еткен бір әйел иттің жүзіне қарап, бірден сезеді:

— Бұл Ақбай емес пе? Апам дуалап, бір пәле қылған шығар…

Ол әйел Ақбайды қораға алып барып, асырап, сырын ашады: өзі Бибісараның туған сіңлісі екен. Жеті күн оқып, дуаның алғашқы қабатын қайтарады, бірақ Бибісараның екінші дұғасын бұзу қиын, себебі қолында қасиетті жүзік барын айтады. Әйел жеті күн оқып, Ақбайды қайта адам қалпына келтіреді.

Сосын оған ат мінгізіп, қолына дем салып, бір уыс топырақ беріп ескертеді:

— Таң алдында Бибісараның бетіне шаш. Одан бұрын қимылдамасаң, қайтадан ит қылып жібереді.

Үш күн жүріп жеткен Ақбай таң ата отауға кірсе, Бибісара ояу отыр екен. Ол Ақбайдан бұрын топырақты шашып үлгереді. Сөйтіп Ақбай кішкентай боз торғайға айналып ұшады. Үй ішінде шыр айналып, әрең есікті тауып сыртқа шығады да, басқа елге ұшып кетеді.

Бір елдің шетінде дән теріп жүріп, балалардың тұзағына түседі. Балалар аяғына жіп байлап, ұшырып ойнайды. Сол кезде бір келіншек торғайды сұрап алады: өзі ауырып жүр екен, «торғай еті ем» деп сылтау айтады. Бірақ ол торғайдың Ақбай екенін біледі: ол — Бибісараның кенже сіңлісі болып шығады.

Келіншек Ақбайға ең маңызды ақылды айтады:

Келіншек жеті күн бағып-қағып, сырын ұқтырып, ұшырғанда тағы да ескертеді: күндіз бармай, түнде барсын.

Ақбай әдетінше таң алдында жетіп келеді. Отауда Бибісара мен Қодар тағы да бірге жатыр, екеуі де қатты ұйқыда екен. Торғай кейпіндегі Ақбай білдіртпей оң бұрымның астындағы қасиетті жүзікті іліп әкетеді.

Сосын бір уыс топырақ шашып, Қодарды қабанға, Бибісараны қаншық итке айналдырады. Отауда ілулі тұрған Қодардың мылтығын алып, әуелі қыңсылаған итке айналған Бибісараны атып өлтіреді. Қабан болған Қодарды да жанды жерінен атып, қор болып өлуге қалдырады. Шала-жансар қалған шошқаны жұрт ұрып-соғып, ақыры қорлықпен өледі.

Ақбай қайта адам қалпына түсіп, қайын атасына барады. Қайын атасы оны үш күн қонақ қылып, бірақ қызынан хабарсыз болады. Ақбай малын кері қайтармақ болғанда, ол басқа шарт қояды:

• Мал қажет емес;
• Аз ғана азық (кейін әкесі тіпті бір жылдық азық әзірлетеді);
• Қызының отауы;
• Қай жерге қонсам, сол жерге көшіріп-қондыратын алты адам.

Сөйтіп, алты түйеге жүк артылып, алты адам қосылып, Ақбай тауға қарай көшіріледі. Таудың етегіндегі бұлақ басына ақ отау тігіп, ерткен жігіттерін кері қайтарады.

Үш ай өткен соң аң аулап жүргенде, Ақбай қасиетті жүзігін жоғалтып алады. Күндер бойы таппай, еңсесі түсіп, жер құшақтап зарлайды. Ол күн сайын осы өлеңді қайталап айтады:

Осы тауда Сұрмерген деген аңшы өмір сүріпті: тауға шықса, үш ай аң алмай қайтпайды екен. Бір күні ол үш маралды қуып, ең үлкенін атып алады. Сойып, өкпе-бауырын отқа қақтап пісіріп жатқанда, істікке шаншылған бір жапырақ ет ұшып барып, мергеннің меске тығып қойған етіне түседі. Сол мезетте атылған марал тіріліп, сілкініп алып, жүгіріп кетеді.

Сұрмерген қайта атпақ болса — мылтығы от алмайды. Қыран бүркітін салса — құсы ұшпай, қолына қайта қонады. Атқа мінсе — аты да аяғын баспай, қарысып қалады. Сонда әлгі марал артына бұрылып, тіл қатады:

— Дүние талабын қой. Артыңдағы таудың бауырында, бұлақ басында тігулі ақ отауда Ақбай жатыр. Соған бар да, мәнісін сұра. Қалған өмірің сол жігітпен бірге өтеді.

Үш марал қосылып, тағы үш ауыз өлең айтады:

Маралдың сілтеуімен Сұрмерген ақ отауға келіп, жер бауырлап жатқан Ақбайды табады. Екеуі тілдесіп, Сұрмерген көрген оқиғасын айтады. Ақбай жүзігін жоғалтқанын айтып, оны әлде марал тауып алған шығар деп топшылайды.

Сұрмерген қайтпақ болғанда, жол таппай, қанша жүрсе де қайта-қайта Ақбайдың отауына келіп қалады. Сонда ғана маралдың «ендігі өмірің осы жігітпен бірге өтеді» деген сөзі шынға айналғанын ұғады.

Үш маралдың «бейнетсіз дәулет болмас» дегені Ақбайға қатты ой салады. Ол бұлақ басын бау-бақшаға айналдыруға бел буады: уақыт өтсін, тұрған жер гүлденсін дейді. Ақбай егін егіп, ағаш отырғызып, Сұрмерген екеуі еңбектің дәмін татады.

Бұлақ басы бірте-бірте бау-бақшалы мекенге айналып, тіпті ұшқан құс та айналмай өтпейтін жер болады.

Бір күні алма ағашының түбінде отырғанда, баяғы үш марал қайта келіп, су ішіп тұрып былай дейді:

— Жамандыққа жақсылық деген: сен адам болсаң да, тау кезген аңнан жаман болдың. Сонда да саған жамандық етпедік. Енді жақсы жолға түстің, жақсылық болатын күн жақын.

Маралдар кеткен соң, екеуі су ішкен жерден жазуы бар жалпақ тасты көреді. Онда мына екі ауыз өлең жазылған екен:

Ақбай «бізге де атар таң бар екен» деп қуанып, үш күн күтеді.

Үш күннен соң су ішуге келген маралдар:

— Жүзік саған, бау-бақша бізге, — деп, жортып жүре береді.

Ақбай жүзікті алады да, Сұрмергеннен елін сұрайды. Сұрмергеннің елі үш күндік жерде екен. Екеуі жүзіктің күшімен ұшып, алдымен Сұрмергеннің еліне, кейін Ақбайдың еліне жетеді.

Ақбай ата-анасына он бес жылдан кейін оралып, үлкен той жасайды. Туған жеріне де бау-бақша егіп, айналасын жазираға, сыңсыған орманға айналдырады.