Бейшара көлеңке

Күндізгі тыныштық: жабық есік, жабық терезе

Ғалым тоқтаған тар көшеге таңнан кешке дейін күннің көзі тура түсетін. Биік үйлердің арасы қуыстай болып, жылу тұншығып тұратын; ол өзін қызған пешке отырғандай сезінді. Ыстық титықтатып, жүдетіп жіберді: көлеңкесі де бүрісіп, бір уыс қана болып қалды. Бұл жерде күннің қызуы көлеңкенің өзін де әлсіретіп, тек кеш түскенде ғана «тіршілік нышанын» қайтаратын.

Түнгі қала: қоңырау үні, шырақ, қыбыр тіршілік

Кеш түсе балкондарға жұрттың бәрі шығады: таза ауа әркімге қажет. Жоғарыда да, төменде де тіршілік қайнайды. Етікшілер мен тігіншілер, өзге тұрғындар көшеге стол-орындықтарын шығарып, мыңдаған шырақ жағады. Бір жерде әңгіме айтылады, бір жерде өлең шырқалады; көліктер зыр жүгіреді; есектердің мойнындағы қоңыраулар сылдырлайды; бір жақта қаралы көш жерлеуге бет алып, әндетеді; балалар асыр салады; шіркеу қоңырауы күңгірлейді. Көше — құмырсқаның илеуіндей құж-құж.

Күндіз қала ұйықтайды, түнде оянады: бұл жердің шын тіршілігі — салқын түскен шақта.

— Оқиғаның түнгі көрінісі

Қарсы балкон: гүл, қараңғылық және музыка

Ғалымның балконына қарсы тұрған бір үй ғана тым-тыныш көрінді. Дегенмен, ол үйде біреулер тұратыны анық еді: балконда оттай жайнап гүлдер жайқалып тұрды. Кеш сайын есіктер ашылады, бірақ ішкі бөлмелер қараңғы; тек төр жақтан музыка естіледі. Сол әуен жат елдік ғалымға ерекше сазды болып сезілді — бәлкім, бәрі мұнда оған ұнап тұрғандықтан ғана.

Көлеңкені жіберу: әзілден туған шешім

Бір түнде ғалым оянып, балкон есігі ашық қалғанын аңғарды. Жел шымылдықты қозғағанда, қарсы балконда бір сәтке ғажайып сәуле жалт етті: гүлдер жарқырап, ортасында сұлу мүсінді қыз көрінгендей болды. Келесі сәтте бәрі жоғалды, тек әлгі нәзік, елтітер музыка қайта естілді.

Бірде кешқұрым ғалым балконда отырғанда, бөлмедегі шырақ оның көлеңкесін қарсы қабырғаға түсірді. Көлеңке сырттай қарағанда гүлдердің арасында отырған адамдай көрінді. Сол сәтте ғалым қалжың аралас, бірақ ойы шындау сөз айтты: көлеңке қарсы үйге кіріп, көргенін келіп айтып берсін.

Таңғы жоғалу: көлеңкесіз қалған адамның абыройы

Ертеңінде ғалым күн көзіне шыққанда, көлеңкесінің жоғалғанын көріп, аңырып қалды. Ашуы көлеңкенің кеткеніне емес, көлеңкесіз адам туралы ел арасындағы хикаяны есіне түсіргеніне байланысты еді. Ондай сөз айтылса, жұрт оны еліктеу санар еді. Сондықтан ол бұл жайды ешкімге тіс жармауға бекінді.

Кешке қайтадан балконға шықты, шырақты артына қойып, көлеңкені «қуып шығаруға» тырысты. Еңкейсе де, отырса да, тік тұрса да — көлеңке жоқ.

Жаңа көлеңке: бәрі тез жетілетін өлке

Ыстық елдің бір артықшылығы бар: мұнда бәрі тез жетіледі. Бір аптадан соң ғалым аяғының астында кіп-кішкентай көлеңкенің пайда болғанын байқап, қуанып қалды. Ол көлеңке күн өткен сайын өсіп, үш аптада едәуір қалпына келді. Солтүстікке қайтар жолда ол тіпті тым сидиып кеткендей көрінді.

Ғалым отанына оралып, ақиқат, ізгілік пен сұлулық туралы кітап жазуға кірісті. Күндер зымырап, жылдар жылжыды.

Көлеңкенің қайта келуі: адамға айналған бейне

Бір кеште кабинетте отырған ғалымның есігі тықылдады. Есікті ашса — сәнді киінген, текті мырзаға ұқсайтын өте ұзын адам тұр. Ол өзін таныстырды: бұрынғы көлеңке. Енді оның бұлшық еті де бар, киімі де бар, қолында гауһар жүзік жарқырайды, мойнында жуан алтын шынжыр, сағатында қымбат салпыншақ.

Ғалым таңғалды. Ал мейман бұл оқиғаның «әдеттегі» емес екенін мойындаса да, өзі де ғалымның қатардағы адам еместігін еске салды: ол бала күнінен соңынан еріп келгенін айтты. Енді ол байып, дәрежеге жеткен; тіпті бас бостандығын да сатып алатындай хәлге келген.

Қарсы үйдің сыры: «Поэзияның өзі»

Көлеңке бір шарт қойды: өзінің бұрын ғалымның көлеңкесі болғанын ешкімге айтпау. Өйткені ол үйленбек, ал қоғамдағы орнын сақтағысы келеді. Ғалым ант берді.

Сонда көлеңке қарсы үйде кім тұрғанын айтты: дүниедегі ең ғажап нәрсе — Поэзияның өзі. Ол жерде үш апта болғаны үш мың жыл өмір сүргенмен пара-пар дейді: бәрін көрдім, бәрін білдім деп сендіреді. Ішкі бөлмелерге толық кірмегенін, бірақ ауызғы, қаракөлеңке бөлмеден-ақ тұтас сарайдың сырын «ұғып алғанын» айтады.

Көлеңкенің әлемді көруі: ұят, құмарлық және бақылау

Көлеңке адамға айналған соң, оған киім, етік, паналайтын жер қажет болғанын айтады. Біраз уақыт ол тәтті тағам сататын әйелдің көйлегінің етегін паналап жүреді. Түнде ай жарығымен көшені кезіп, қабырғаларды бойлап жүреді, шатырлардағы терезелерден сығалайды, ешкім көрмейтін жерлерді көреді.

Ол адам атаулының көзге көрсетпейтін қылықтарын байқайды; көршінің кемшілігін аңдуға құмарлықтың қаншалықты күшті екенін түсінеді. Газет шығарса, жұрт талап алып оқыр еді деп кекесін айтады. Бірақ ол көргенін адамдардың өзіне «жазып бергенді» жөн көрген: сол қалаларда жұрт дүрлігіп, одан қорқып, сонымен қатар оған құрмет көрсеткен.

Профессорлар оны «профессор» етеді, тігіншілер костюм тігіп береді, ақша жасаушылар ақша жасап береді. Әйелдер оның дегеніне ереді. Сөйтіп, көлеңке өзін өмірдің шын иесі ретінде сезінеді.

Орын ауысуы: қожа — көлеңке, көлеңке — қожа

Уақыт өте көлеңке қайта келеді. Ғалым өз еңбегіне ешкім құлақ аспайтынын айтып торығады. Көлеңке болса бұған мән бермейді: «ең бастысы — менің өсіп-өнуім» дегендей. Ол ғалымды жазда саяхатқа шақырып, «менің көлеңкем болып жүр» деп ұсыныс жасайды. Барлық шығынды өзі көтеретінін айтады — бірақ шарт анық: ғалым енді көлеңке қызметінде.

Ғалым қарсы болады, бірақ өмір қысымы мен жоқшылық оны мүжіп, ақырында сырқатқа шалдықтырады. Жұрттың аузында «ғалымда тек көлеңке ғана қалыпты» деген сөз жүреді — бұл ойдың өзі ғалымның жанын түршіктіреді.

Сапар: сөздегі теңдік пен шындықтағы бағыныштылық

Көлеңке «курортқа бару керек» деп, ғалымды бірге алып жүреді: өзі суға бармақ, өйткені сақалы өспей қойған. Олар жолға шығады. Күймемен де, салт атпен де, жаяу да жүреді; күннің ыңғайына қарай қол ұстасып та кетеді. Ал шын мәнінде қожа — көлеңке.

Ғалым бір күні: бала күннен таныс болған соң бір-біріне «сен» десуді ұсынады. Бірақ көлеңке бұған келіспейді: «сен» сөзі оған баяғы қызмет күндерін еске салып, жанын жаралайды. Есесіне өзі ғалымға «сен» деп сөйлей бастайды. Ғалым үшін бұл — қорлық, бірақ қарсы тұрар шамасы жоқ.

Теңіз жағасы және жаңа қауіптің нышаны

Ақыры олар теңізге жетеді. Сол жерде шетелдіктер арасынан көз қарашығы шарасынан шығып үлкейіп кететін ауыр сырқатқа шалдыққан ханша да табылады. Ол жаңа келген кісінің өзгелерге ұқсамайтынын бірден байқап, ішінен бір күдік түйеді: әлгі адам бұл жаққа сақал өсіруге келді десе де, шын себебі басқа — оның көлеңкесі түспейді, көлеңкесін түсіре алмайды.

Әуестігі жеңген ханша серуен кезінде бейтаныс адамға жақындай береді...