Алматы қаласы - Алматы облысының орталығы, республикалық мәртебесі бар қала
Алматы: географиясы, табиғаты және қалалық кеңістігі
Алматы — республикалық мәртебесі бар қала, Қазақстанның оңтүстік-шығысында, Іле Алатауының солтүстік баурайында орналасқан. Аумағы шамамен 190 км². 2007 жылғы дерек бойынша тұрғын саны 1,35 млн адамды құрады. 1929 жылдан 1997 жылғы қазанға дейін Қазақстанның астанасы болды. Қала 6 әкімшілік ауданға бөлінеді, жергілікті басқару органы — Алматы қалалық әкімдігі.
Алматы Іле Алатауынан бастау алатын Қарғалы, Үлкен және Кіші Алматы, Есентай және басқа да өзендердің аңғарында орналасқан. Қаланың айналасы негізінен таулы әрі сайлы-жыралы. Қала маңындағы биік таулы еңіс (3000–5000 м) аймағында тік жартастар, терең құздар және құлама беткейлер басым, тау бастарының бір бөлігін мұздықтар жапқан.
Жер бедері
Тау етегіне жалғасатын жазық өңір борпылдақ жыныстар мен малтатасты-дөңбектасты шөгінділерден түзілген. Беткі қабатында сары, борпылдақ топырақ пен құмды-сазды қабаттар таралған.
Су ресурстары
Таудан келетін жер асты және жер беті ағындарының сүзілуі нәтижесінде жер асты суының мол қоры қалыптасқан. Қала арқылы Үлкен Алматы мен Кіші Алматы және олардың салалары — Қарғалы, Ремизовка, Казачка, Қарасу өзендері ағады.
Табиғи қауіптер
Өңірде ірі жер сілкіністері тіркелген (1887 ж. 28 мамыр; 1910 ж. 22 желтоқсан). Лайлы тасқындар мен сел қаупі де жиі байқалады. Селден қорғайтын бөгеттер салынған, соның ішінде Медеу бөгеті белгілі.
Климаттық сипаттама
Қала және оның төңірегінде континенттік климат қалыптасқан. Қаңтардың орташа температурасы −7,8 °C, шілденікі 23,3 °C. Орташа атмосфералық қысым 926,3 гПа.
Топырақ, өсімдік және жануарлар әлемі
Алматының топырағы мен өсімдігі биіктік белдеулерге қарай өзгереді. Ең төменгі белдеу (шамамен 600 м) қаланың солтүстігіне сәйкес келеді. 900–1300 м биіктікте қарашіріндісі орташа қара топырақта әртүрлі шөптер өседі. 1300–1800 м аралығында ылғалды-шалғынды алқаптар мен шыршалы ормандар таралған.
Қала төңірегінде алманың бірнеше түрі, соның ішінде әлемге әйгілі Алматы апорты, сондай-ақ алмұрт, шие, қара өрік, жүзім және өзге де жеміс-жидек пен көкөніс дақылдары өсіріледі. Жануарлар дүниесінен құстың 141 түрі және сүтқоректілердің елуге жуық түрі кездеседі.
Тарихи даму: көне дәуірден тәуелсіздік кезеңіне дейін
Алматының тарихы шамамен 2,5 мың жылға созылады. Бұл өңірді ежелден қазақ халқын құраған тайпалар мекендеген. Іле Алатауы етегіндегі қала туралы алғашқы жазба деректер Рашид-ад-Дин еңбектерінде ұшырасады. Бабыр Шыңғысхан шапқыншылығынан қираған Алмалық пен Алмату қалалары туралы жазады.
Археологиялық зерттеулер қазіргі Алматының орнында ертеректе сақтар, кейін үйсіндер, орта ғасырда дулат тайпалары қоныстанған елді мекендер мен қалашықтар болғанын көрсетеді. Алмалық пен Алмату — атауы ұқсас болғанымен, екі бөлек қала ретінде аталады.
Археологиялық айғақтар
- Алмату атауы жазылған күміс теңгелер.
- Сақ дәуірінің 25 барыс бейнесімен безендірілген Жетісу құрбандық табағы.
- Қарғалы диадемасы сияқты бірегей олжалар.
Хронологияның өзегі
1854 жылы өңірдің Ресей құрамына қосылуына байланысты көне қоныс орнына Заилийск бекінісі салынып, кейін ол Верный атанды. 1867 жылы Верный Жетісу облысының әкімшілік орталығына айналып, қала мәртебесін алды.
1918 жылғы 2 наурызда Кеңес өкіметі орнады. 1921 жылы қалаға тарихи Алматы атауы қайтарылды. 1927 жылғы 3 сәуірде Алматы Қазақстан астанасы болып жарияланып, 1929 жылы астана ресми түрде көшірілді.
XX ғасыр: өсім, сынақ және жаңғыру
Астананың Алматыға көшуі қаланы ірі саяси-әкімшілік, ғылыми-мәдени және экономикалық орталыққа айналдырды. Қаланың жедел дамуына Түрксіб темір жолының салынуы айрықша әсер етті. 1930-жылдары ондаған ірі өнеркәсіп орындары іске қосылды. Қоғамдық көлік жүйесі де дамыды: алғашқы автобус маршруты (1927), трамвай (1937), троллейбус желісі (1944) пайда болды.
Екінші дүниежүзілік соғыс жылдары (1941–1945) Алматыға КСРО-ның батысынан 30-дан астам кәсіпорын мен 8 госпиталь көшірілді. Соғыстан кейін қала біртіндеп Азиядағы ірі саяси, мәдени және экономикалық орталықтардың біріне айналды.
1986 жылғы желтоқсанда әкімшіл-әміршіл жүйеге қарсы қазақ жастарының Желтоқсан көтерілісі өтті. 1991 жылғы 16 желтоқсанда Алматыда Қазақстанның тәуелсіздігі жарияланды. Сол жылғы 21 желтоқсанда Алматыда Тәуелсіз Мемлекеттер Достастығы (ТМД) құрылды. 1992 жылы дүниежүзі қазақтарының құрылтайы өткізілді.
Сәулет және қала құрылысы
Алматының қала құрылысы арнайы ойластырылған жобалар негізінде дамыды. 1908 жылғы жоспарға сәйкес қала батыс және оңтүстік-батыс бағытқа кеңейіп, оңтүстікте Басарыққа (қазіргі Абай даңғылы), ал батыста Қастекке (қазіргі Қожамқұлов көшесі) дейін жетті.
1930–1935 жылдары темір-бетон мен күйген кірпіштен, жер сілкінісіне төзімді материалдардан алғашқы ірі нысандар салынды: Байланыс үйі, Ішкі істер министрлігінің клубы, Түрксіб темір жол басқармасы, Алатау кинотеатры және басқа ғимараттар.
Соғыс жылдары Опера және балет театры (1941) салынды. 1950 жылы Қазақстан Ғылым академиясының бас ғимараты мен Үкімет үйін салу қолға алынды. Алматы сәулетінде ұлттық нақыш элементтері табиғи ландшафтпен және инженерлік-архитектуралық шешімдердің жаңалығымен үйлесім тапты.
Қаланың көрнекті нысандары
- Республикалық алаң кешені, Президент резиденциясы
- Даңқ монументі, Республика сарайы, Ұлттық кітапхана
- М. Әуезов атындағы Қазақ академиялық драма театры
- Студенттер сарайы, Балуан Шолақ атындағы спорт сарайы
- Медеу спорт кешені, Республикалық орталық мұражай
Инфрақұрылымдық серпін
1995 жылдың басында қалалық тұрғын үй қорының жалпы алаңы 20 млн м²-ден асты. 1988 жылы метрополитен құрылысы басталды.
Алматының сәулеттік келбеті — табиғи орта, ұлттық өрнек және инженерлік ойдың бір арнаға тоғысқан үлгісі.
Білім, ғылым және медицина
Алматы — ірі білім және ғылым орталығы. Верный қаласында 1914 жылы 20 мектепте 3 мыңнан астам оқушы оқыды. 1930 жылы жалпыға бірдей сауат ашу жүйесі енгізілді, кейін жалпыға орта білім беру жоспары жүзеге аса бастады. 1960 жылы қаладағы 82 мектептің 50-і орта мектеп болып қайта құрылды. 1990 жылдары мектептерді компьютерлендіру мен ақпараттық жүйелерді оқыту жолға қойылды.
1913 жылы ұйымдастырылған мұғалімдер семинариясы — қаладағы арнаулы орта білім беретін алғашқы оқу орындарының бірі. 1918 жылы Жетісу шаруашылық училищесі, 1930 жылдан бастап құрылыс, темір жол көлігі, байланыс техникумдары, 1932 жылы музыкалық училище, 1934 жылы хореографиялық училище ашылды. 1996–1997 жылдары қалада 20 арнаулы орта білім беру мекемесінде 26 мыңнан астам оқушы оқыды.
Жоғары білімнің қалыптасуы
Алматыдағы алғашқы жоғары оқу орны — 1928 жылы ашылған Қазақ мемлекеттік педагогикалық институты. 1929 жылы зоотехникалық-малдәрігерлік институты, 1930 жылы ауыл шаруашылық институты, 1931 жылы мемлекеттік медициналық институт, 1934 жылы Қазақ мемлекеттік университеті ашылды. Бұл оқу орындары қазақ интеллигенциясының қалыптасуына зор ықпал етті.
Кейінгі жылдары қалада әр сала бойынша ондаған жоғары оқу орны ашылып, бірқатар ірі факультеттер жеке институт, университет және академия ретінде қайта құрылды. Қазір (2008 жылғы дерек) әл-Фараби атындағы Қазақ ұлттық университеті, Құрманғазы атындағы Қазақ ұлттық консерваториясы, Қазақ ұлттық аграрлық университеті және өзге де мемлекеттік әрі жекеменшік ЖОО-ларда студенттер білім алады.
Ғылыми орта және академиялық институттар
Верныйда Орталық Азияны зерттеген көптеген ғалымдар мен саяхатшылар тұрған: Петр Семенов-Тянь-Шанский, Иван Мушкетов, Николай Пржевальский, Григорий Потанин, Василий Бартольд. 1856–1864 жылдары Шоқан Уәлиханов та Верныйға жиі келіп тұрған.
1930 жылы Қазақ мемлекеттік жоспарлау комиссиясы жанынан экономикалық зерттеу институты ашылды. Алматыда Бас геологиялық комитет пен Мемлекеттік түсті металлургия институтының бөлімшелері жұмыс істей бастады. Бұл ортада Александр Гапеев, Михаил Русаков, Қаныш Сәтбаев, Рамазан Борукаев, Иван Бардин, Лев Берг, Алексей Фаворский, Василий Фесенков, Владимир Вернадский сияқты әйгілі ғалымдар еңбек етті.
1946 жылы Қазақстан Ғылым академиясы құрылып, оның тұңғыш президенті болып Қаныш Сәтбаев сайланды. Қазір қалада 70-тен астам ғылыми мекеме бар.
Денсаулық сақтау әлеуеті
Мемлекеттік медициналық институт негізінде бірнеше ғылыми-зерттеу ұйымдары құрылды (1995 жылы — 13 ғылыми-зерттеу институты). 1998 жылғы дерек бойынша қалада 80-нен астам амбулатория-емхана және 50-ден астам емханаларда, сондай-ақ әртүрлі меншік нысанындағы диспансерлерде медициналық көмек көрсетілді.
1935–1992 жылдары медицина саласында 895 ғылым кандидаты және 140 ғылым докторы даярланды. Республикалық және қалалық медициналық колледждерде 9 мыңнан астам орта буынды медицина қызметкері дайындалды.
Спорт, туризм және мәдени өмір
Спорттық қала
Алматы спорт саласында республикада жетекші орындардың бірін сақтап келеді. 1932 жылы алғашқы маманданған Қазақ республикалық спорт техникумы, 1945 жылы Қазақ дене тәрбиесі институты ашылды.
1929 жылы «Локомотив», 1931 жылы «Динамо», 1936 жылы «Спартак» (велотрек) стадиондары, 1958 жылы Орталық стадион іске қосылды. Қалада 500-ден астам дене шынықтыру ұжымдарында 350 мыңдай адам спортпен шұғылданады; 18 спорт клубы мен 10-нан астам стадион жұмыс істейді.
1997 жылы Алматыда тұңғыш рет Орталық Азия ойындары өтті.
Туризм инфрақұрылымы
Алматы — республикадағы негізгі туризм орталығы. Мұнда «Иасауи», «Спутник Казахстана», «Туран-Азия», «Квадротур», «Гиацинт-Рахат» сияқты туристік фирмалар жұмыс істейді.
Қалада бес жұлдызды «Анкара», «Рахат-Палас (Марко Поло)» және үш жұлдызды «Отырар», «Астана», «Достық» қонақ үйлері бар.
Мәдениет кеңістігі
Алматыда Мұхтар Әуезов атындағы академиялық драма театры, Михаил Лермонтов атындағы республикалық орыс академиялық драма театры, Ғабит Мүсірепов атындағы балалар мен жасөспірімдер театры, Абай атындағы опера және балет театры, Ұйғыр және Корей музыкалық театрлары, Жамбыл атындағы Қазақ мемлекеттік филармониясы, Орталық концерт залы сияқты мәдени орталықтар жұмыс істейді.
Ұзақ жылдар бойы шығармашылық одақтардың басқармаларының осында орналасуы және ғылым, өнер, әдебиет қайраткерлерінің қызмет етуі Алматыны елдің рухани орталығына айналдырды. 1990 жылдан бері жыл сайын өтетін «Азия дауысы» халықаралық музыка фестивалі мәдени оқиға ретінде қалыптасты.
Ескерткіштер мен қоғамдық символдар
1994–1996 жылдары Алматыда Тәуелсіздік монументі, Әл-Фараби, Райымбек батыр, Жамбыл, Әлия Молдағұлова және Мәншүк Мәметова ескерткіштері ашылды.
Экономика, қаржы және көлік торабы
Алматы — Қазақстанның ірі өнеркәсіп және қаржы орталығы. Мұнда машина жасау саласында Алматы ауыр машина жасау зауыты, Поршень зауыты, «Электроприбор» сияқты кәсіпорындар; жеңіл өнеркәсіпте Алматы мақта-мата комбинаты, «Жетісу», «Қыз Жібек» және басқа да іргелі акционерлік қоғамдар жұмыс істейді. Қалада мемлекеттік, жекеменшік, бірлескен және шетелдік кәсіпорындар бар.
Алматыда дербес банктер мен банк филиалдары шоғырланған. Қала кәсіпорындарының АҚШ, Италия, Түркия, Германия және Ресей компанияларымен іскерлік байланыстары дамып келеді. Алматы қаржы мен сауданың халықаралық орталығы мәртебесін сақтап қалды.
Алматы — еліміздің ең ірі көлік және байланыс торабы. 1992 жылдың маусымында Алматы–Үрімші темір жол бағыты бойынша тұрақты қатынас жолға қойылды. Алматы әуежайы әлемнің көптеген елдерімен әуе қатынасын қамтамасыз етеді.
Қаланың қазіргі келбеті
Географиясы таумен астасқан, тарихы терең, мәдениеті көпқырлы Алматы — Қазақстанның қоғамдық, ғылыми және экономикалық өміріндегі шешуші рөлін сақтап келе жатқан мегаполис.