Шешесі Жаған бегім Мұхаммед Шайбани ханның інісі Махмуд сұлтанның шешесінің туған сіңілісі

Қасым хан: билік, сыртқы саясат және «Қасым ханның қасқа жолы»

Қасым хан (шамамен 1445–1518; кей деректерде 1523–1524) — қазақ ханы, Қазақ хандығының негізін қалаушылардың бірі Жәнібек ханның ұлы. Анасы — Жаған бегім; ол Мұхаммед Шайбани ханның інісі Махмуд сұлтанның анасына туған сіңілісі болғаны айтылады.

Дереккөздер туралы

Қасым ханның ішкі және сыртқы саясаты, ел басқару тәсілдері жайындағы мәліметтер салыстырмалы түрде аз сақталған. Көптеген жазба еңбектер Мұхаммед Хайдар Дулатидің «Тарих-и Рашиди» атты шығармасына сүйенеді. Мұхаммед Шайбанидың қазақ билеушілеріне қарсы соғыстары туралы деректерде Қасым ханның есімі алғаш рет аталып, оның «белгілі сұлтандар мен баһадүрлердің бірі» ретінде бағаланатыны, сондай-ақ Бұрындық ханның атты әскерін басқарғаны көрсетіледі.

Билікке келуі және Сырдария үшін күрес

Бұрындық хан Самарқанға кетуге мәжбүр болып, шет жерде қайтыс болғаннан кейін Қасым хан билікті біржолата өз қолына алады. Оның тұсында қазақтар мен Шайбани әулеті арасында Сырдария маңындағы қалалар үшін қақтығыстар мен соғыстар жалғасты.

1510 жыл (қыс)

Шайбани хан әскері Ұлытау бөктерінде отырған Қасым хан ұлысына шабуыл жасайды. Қасым хан шегіне отырып, тұтқиылдан қарсы шабуыл жасап, қарсыласын талқандайды. Сол жылдың соңында Шайбани хан Мерв маңындағы Хорасанда Иран шахымен шайқаста қаза табады.

1513 жыл

Қасым хан Қараталда отырған кезде Сайрам билеушісі Катта-бек қаланы Қасым ханның билігіне береді де, оны Ташкентті билеп тұрған Шайбани Сүйін Қожаға қарсы жорыққа ынталандырады. Сол жылы жазда Моғолыстан ханы Сұлтан Саид Ташкентке бірлескен жорық ұсынады, алайда Қасым хан бұл соғысқа бармайды.

1515 жылдан кейін

Сұлтан Саид Шығыс Түркістанға кеткен соң, Қазақ хандығының Жетісудағы билігі күшейе түседі. Батыста Ноғай Ордасынан бөлінген рулар мен тайпалар Қасым ханның қол астына қосылады.

Мемлекеттің кеңеюі және халықаралық танылуы

Қасым хан тұсында хандықтың аумағы едәуір кеңейді: оңтүстікте Сырдарияға дейін, оңтүстік-шығыста Жетісудың бір бөлігіне, солтүстік-батыста Жайық өзені аңғарына, ал солтүстік-шығыста Ұлытау мен Балқаш маңынан асып, Қарқаралы таулары сілемдеріне дейін жетті. Халық саны 1 миллионнан асты деген мәлімет беріледі. Осы кезеңде қазақтар Батыс Еуропада дербес этникалық қауым ретінде танылды.

Сыртқы саясаттың басты бағыты

Қасым хан Сырдария бойындағы қалалар үшін Шайбани әулетімен күресті жалғастырды. Осы жағдайға байланысты қазақ басшыларының маңғыттар және моңғолдармен одақтастық байланыстары қалыптасты.

Елшілік қатынастар

Қазақ хандығы мен Ресей мемлекеті арасында елшілік байланыстар басталды. Түрік билеушілерімен хат алмасуда Қырым ханы қазақтардың батыс бағыттағы ықпалының күшейіп бара жатқанына алаңдаушылық білдіргені айтылады.

Қасым хан билігінің соңғы жылдарында қазақ билеушілері мен шайбанилер арасындағы қатынас қайтадан шиеленіскен күйде қалды. 1516–1517 жылдары қыста Шайбани әулетінің сұлтандары күш біріктіріп, қазақтарға қарсы жорыққа шыққаны көрсетіледі.

«Қасым ханның қасқа жолы»: құқық пен басқару дәстүрі

Қазақтардың «Қасым ханның қасқа жолы» аталған белгілі заңдары Қасым ханның есімімен байланыстырылады. Бұл ережелер ел басқару ісінде қолданылған. Негізі орта ғасырларда Қыпшақ және Шағатай ұлыстарында қолданылған ярғу заңынан тарайды (қазақша «жарғы» — «ақиқат» мағынасын береді).

Қасым хан этникалық аумақты кеңейту барысында әдет-ғұрыптық құқыққа сүйенді. Шариғат қағидаларын берік ұстанған отырықшы өңірлер де оның билігіне өткен соң, әдет-ғұрыпқа негізделген қазылық билікке жүгінуге бет бұрғаны айтылады. Заң жүйесінде Құран талаптарына қайшы келмейтін қазақы ғұрыптық ерекшеліктер сақталды: жеті атаға дейін үйленбеу, әмеңгерлік, құдалық рәсімдер, қазылық билік және басқа да нормалар.

Заңның негізгі бөлімдері

1) Мүлік заңы — жер дауы, мал-мүлік дауы.
2) Қылмыс заңы — кісі өлтіру, талау, шапқыншылық, ұрлық.
3) Әскери заң — аламан міндеті, қосын жасақтау, «қара қазан», ердің құны, тұлпар атқа қатысты нормалар.
4) Елшілік жоралары — шешендік дәстүр, халықаралық қатынастағы сыпайылық, әдеп, иба.
5) Жұртшылық заңы — шүлен тарту, ас-той, мереке-думан кезіндегі тәртіп, ат жарысы мен бәйге ережелері, жасауыл, бекауыл, тұтқауыл міндеттері.

Қайтыс болуы туралы деректер

Мұхаммед Хайдар

Қасым хан 1518 жылы қайтыс болғанын жазады.

Тахир Мұхаммед

«Рузат ат-Тахирин» еңбегінде 1523–1524 жылдары қайтыс болды деген дерек келтіреді.

Қыдырғали Жалайыри

Қасым хан Сарайшық қаласында дүние салғанын айтады.

Ескерту: Мәтін бастапқы дерекке сүйеніп редакцияланып, грамматикасы түзетілді.