Тарихта Әбілқайыр хан Барақ сұлтан қолынан қаза болуы - қазақ тарихында аса күрделі трагедиялық жағдай
Тарих • Алтын Орда • Ақ Орда
Барақ хан — Алтын Орданың ханы, Орыс ханның немересі, Құйыршық ханның ұлы. Ол шамамен XIV ғасырдың екінші жартысында дүниеге келіп, 1428 жылы қайтыс болған. Билікке келуі, тақ үшін күресі және соңғы жылдардағы қақтығыстары Алтын Орда мен Шығыс Дешті Қыпшақ (Ақ Орда) тарихындағы ең күрделі кезеңдердің бірімен астасады.
Билікке келуі және Алтын Орда тағындағы орны
1419–1422 жылдары Барақ хан Ұлықбектің қолдауымен Шығыс Дешті Қыпшақта (Ақ Орда аумағында) билікке жақындайды. 1422 жылы Еділ бойында Алтын Орда әскерін жеңіп, таққа отырғаны айтылады.
Алайда бұл кезең тұрақтылық әкелмеді: аймақ ішіндегі әулеттік тартыстар, одақтардың жиі өзгеруі және сыртқы қысым хандық билікті әлсіретіп отырды.
Одақтар, қақтығыстар және Сыр бойындағы соғыстар
1426 жылы Барақ хан Ұлық Мұхаммед ханнан жеңіліп, тақтан айырылады. Осыдан кейін ол Ноғай Ордасының мырзасы Мансұр бимен одақ құрады. Мансұр би — Құйыршық ханның қызынан туған жиені болған.
Билік үшін күресте Барақ хан Мансұр биді өлтіреді. Мұның салдары ауыр болды: Алтын Орда жерінде орнығып қала алмаған Барақ хан ығысып, 1426–1427 жылдары Сырдария бойындағы қалалар үшін Ұлықбекпен соғыс жүргізеді.
1427 жылы өзіне қарсы аттанған Ұлықбектің әскерін тас-талқан етіп, Мауреннахрға жорық жасайды. Бұл жорықтар оның әскери қуатын танытқанымен, ұзақ мерзімді саяси тұрақтылыққа жеткізбеді.
Түйін
- 1422 ж. таққа отыруы — қысқа мерзімді үстемдік кезеңі.
- 1426 ж. жеңіліс — күш теңгерімін қайта өзгертті.
- Сыр бойындағы соғыстар — аймақтық ықпал үшін күрестің айқын көрінісі.
Даулы эпизод: Әбілқайырдың қазасы туралы әңгіме
Мәтінде Әбілқайыр ханның Барақ сұлтан қолынан қаза болғаны туралы баяндау беріледі. Бұл тұс тарихи хронология мен тұлғалардың өмір сүрген кезеңдері жағынан даулы әрі нақтылауды қажет етеді.
Сондай-ақ Барақтың өзін «үш жүздің үш биі ақтады» деген сөз таратып, елді жаңылыстырғаны айтылады. Ал шын мәнінде ақтауға қатысқандар ретінде төртқара Қозанай, қаракесек Мәмет Аталық және найман Олжабай билер аталады.
Бұл деректің күмәнді тұсы мынадай уәждермен түсіндіріледі: кейбір әйгілі билердің (мысалы, Әйтеке би) өмір сүрген кезеңі мұнда айтылған уақытпен сәйкес келмейді, әрі Төле би сияқты беделді тұлғалардың мұндай ауыр қылмысты ақтауы екіталай екені алға тартылады.
Соңғы жылдары және қаза табуы
Мәтін бойынша, көп ұзамай Барақ пен Күшік сұлтандар өлтірілген. Сондай-ақ олардың бала-шағасының көбі Әбілқайыр әулетінің қолынан қырылғаны айтылады. Бұған қоса, Әбілқайырдың баласы Барақтың жанында жүріп «арандатып қалған» Сырымбет батырды отбасымен бірге қырғаны туралы мәлімет келтіріледі.
Бұл оқиғалар сол дәуірдегі хандықтар арасындағы тақ таласы мен билік үшін күрестің қаншалықты қатал болғанын көрсетеді: одақтасу мен жауласу қысқа уақыт ішінде ауысып, кек алу мен жазалау бірнеше ұрпаққа созылып отырған.
1428 жылы Барақ хан Ноғай Ордасының мырзалары Қази және Наурызбаймен болған соғыста қаза табады. Оның өлімінен кейін Шығыс Дешті Қыпшақта (Ақ Ордада) шайбанилықтар билікте ұзақ уақыт отырғаны көрсетіледі.
Мұрагерлері
Барақ ханның үш ұлы болғаны айтылады: Мір Сеид, Мір Қасым және Би Сайид (Жәнібек хан).
Мір Сеид
Әулеттік сабақтастықта аты аталған мұрагер.
Мір Қасым
Мәтіндегі дерек бойынша Барақ ханның ұлдарының бірі.
Би Сайид (Жәнібек хан)
Кей деректерде Жәнібек хан есімімен қатар аталады.