Шыққан тегі Кіші жүздің Жетіруы ішіндегі Тама руының, Аташал тармағынан
Есет Көкіұлы (Тама Есет), 1667–1757
Есет Көкіұлы (Тама Есет) — қазақ халқының жоңғар шапқыншылығына қарсы күресінде есімі кең танылған әйгілі батырлардың бірі. Тегі Кіші жүздің Жетіру бірлестігі ішіндегі Тама руының Аташал тармағынан тарайды.
Шыққан ортасы мен әулеттік сабақтастық
Есет — Кіші жүздің атақты батыры Бөкенбайдың күйеу баласы. Әбілқайыр хан Ресейге қосылу мәселесін көтерген кезеңде Бөкенбай ханның жанында болып, Кіші жүз бен Орта жүздің Ресей патшасының қол астына өтуіне белсене атсалысқан тарихи тұлғалардың бірі ретінде айтылады.
Есеттің әкесі Базарқұлұлы Көкі де өз дәуірінде аты шыққан батыр болған. Жауға тайсалмай тура шабатын қайратына бола Таймас батыр атанғаны туралы дерек сақталған.
Ерлік жолының басталуы
Тарихи жазбаларда Салқам Жәңгір хан жоңғардың Батыр Қонтайшысына қарсы аз қолмен шайқасып жатқанда, көмекке келген Жалаңтөс баһадүр әскерінің ішінде Көкі батырдың да болғаны, сол ұрыста оның шеп бұзып ерекше ерлік көрсеткені айтылады. Жауынгерлік заманда туып, күреспен есейген замандастары секілді Есет те ел қорғау жорықтарына ерте араласып, жеке ерлігімен танылып, батыр атанады.
Тәуке хан дәуіріндегі жорықтар
Тәуке хан тұсындағы жеңісті шайқастарда Есет батыр Кіші жүз қолын бастап, талай ұрыста қолбасшылық қырын көрсетеді. Ел ішінде тараған әңгімелердің бірінде найзагерлігімен көзге түсіп, ерен ерлік жасаған Есетке риза болған Тәуке хан оны шақырып алып:
«Айбатың аса түссін, найзаң мұқалмасын, ел намысы тұздығың болсын» — деп бата бергені айтылады.
Бұланты мен Аңырақай: ұлы ұрыс кезеңдері
Есет батыр «Ақтабан шұбырынды» зұлматынан кейін халықтың күш біріктіріп, жоңғарларға алғаш рет жойқын соққы берген Бұланты шайқасына қатысып, еңсесі түскен елдің рухын көтерген жеңіске өз үлесін қосады.
Ал тарихи бетбұрыс жасаған Аңырақай соғысында ол Кіші жүз құрамының туын көтерген атойшы ретінде айтылады.
Әбілқайыр ханмен байланысы және мемлекеттік істер
Есет батырдың кейінгі өмірі Әбілқайыр ханның саясатымен тығыз сабақтасады. Ол ханның қасында жүріп, ақыл-кеңес береді, хан мен халық арасындағы түсініспеушілікті жұмсартуға күш салады.
Әсіресе, Ресей патшасының қол астына өту кезеңінде Әбілқайыр хан басына төнген қауіп-қатерді сейілтуге Есет батыр өз дәуірінің ірі тұлғалары — Бөгенбай және Жәнібек батырлармен бірге айтарлықтай қолдау көрсеткені айтылады.
Ресеймен қарым-қатынасты жақсартуға сіңірген еңбегі үшін патша үкіметі оған 1743 жылы тархан атағын берген.
Ру басшылығы, мінезі және ел жадындағы сөз
XVIII ғасырдың басында Тәуке хан жеті рудың басын қосып, елді ірілендіру мақсатымен үш жүздің игі жақсылары қатысқан кеңесте Есет батырды Жетіруға ру басы етіп сайлағаны жөнінде дерек бар.
Ел аузында Есет батырдың ақылды, жомарт, елге сөзі өтімді адам болғаны айтылады. Жасы жиырмаға жетпей-ақ жорыққа аттанып, жоңғар-қалмақтармен шайқастарда ерлігімен дараланған.
Қалмаққырылған аталған жерде көрсеткен айрықша ерлігіне байланысты халық жадында мынадай қанатты сөз қалған:
«Алланың тасы қатты ма, Есеттің басы қатты ма?»
Отбасы туралы дерек және өмірден өтуі
Ел ішіндегі деректерге қарағанда, Есеттің қызы Ботагөз де ел қорғаған батыр ретінде айтылады.
Есет батыр 82 жасында өз атамекенінде, табиғи ажалмен дүниеден өткен.