Құрбақадағы қайдағы асыл тас
Құдық ішіндегі әлем
Құдық терең еді, сондықтан арқан да ұзын болатын. Су толған шелекті тартқанда шығырық ауыр айналатын. Су керемет мөлдір болғанымен, оның бетінде күн сәулесі шағылыспайтын; ал өлеусіреп жеткен жарық тастардың арасындағы жап-жасыл мүктің астында жоғалып кететін.
Дәл сол мүк басқан көлеңкелі араға құрбақалардың үлкен тобы қоныстанған. Құдықтың байырғы тұрғындары оларды ауып келгендер деп санайтын. Аңызға қарағанда, алғашқы қоныстанушы — аспаннан құлап түскен бақалардың ұлы әжесі, қарт құрбақа — әлі де тірі екен.
Жасыл бақалар су ішінде өздерін ерекше сезінетін. Олар қарт құрбақаны «туысымыз» деп мойындап, оның төңірегін «шомылуға келген демалушылар» деп қабылдайтын. Ал құрбақаларға құдық қабырғасының дымқыл беті өздерінше «құрғақ жер» еді: сол қабырғаға жабысып, жайғаса кететін.
Қарт құрбақаның бір сапары
Бір жолы қарт құрбақа абайсызда шелектің ішіне түсіп кетті. Жоғары жақ тым жарық болып шықты: көзі шағылысып, қарай алмады. Бақытына қарай, тырбаңдап жүріп дер кезінде шелектен ыршып шығып үлгерді. Су бетіне «шолп» етіп түсті де, белі ауырып, үш күн орнынан тұра алмады.
Ол жоғарыдағы жарық әлем туралы мардымды ештеңе айтпайтын. Дегенмен бәрі де жер беті тек құдықтың ішінен тұрмайтынын білетін. Қарттан сұрауға болар еді, бірақ ол сұраққа жауап бермейтін, сондықтан ешкім де сұрамайтын.
«Асыл тас» туралы сөз
Бір күні жас бақалар қарт құрбақаны мазақ қылды:
— Ой, мына жуан кемпір қандай жексұрын! Қандай ұсқынсыз! Балалары да, немерелері де өзі сияқты ұсқынсыз болады!
— Әбден мүмкін, — деді қарт құрбақа сабырмен. — Бірақ солардың біреуінің басында, бәлкім, менің өз басымда да, тығулы асыл тас бар шығар.
Жасыл бақалар аңырып тыңдады да, көп мән бермей, күліп-тыржыңдап су түбіне сүңгіп кетті. Ал жас құрбақалар таңданысын жасыра алмады: әрқайсысы «асыл тас дәл менің басымда» деп ойлады.
Ақыры олар шыдап тұра алмай, қарттан сұрады: асыл тастың қасиеті неде, неге онымен мақтану керек?
— Ол соншалық әдемі, соншалық қымбат, — деді қарт. — Тіпті суреттеп айта да алмаймын. Ол өзіңді бір рақат сезімге бөлейді, басқалардың қызғанышын қоздырады. Болды, енді ештеңе сұрамаңдар: мен сұраққа жауап бермеймін.
Ең кішкентай, ең ұсқынсыз құрбақаның арманы
Сонда ең кішкентай әрі ең ұсқынсыз құрбақа: «Менде асыл тас жоқ. Оның маған керегі де жоқ. Бір рет болса да құдықтың ернеуіне көтеріліп, сыртқа көз салсамшы!» — деді.
Қарт құрбақа оны тоқтатпақ болды: шелектен сақтануды, ішіне түсіп қалса дереу ыршып шығуды ескертті. Бірақ әлгінің жүрегі әлдеқашан жоғарыны аңсаған еді.
Құдықтан шығу: қорқыныш пен еркіндік
Ертеңіне таңертең су толған шелек әлгі отырған тастың қасына кідіріп қалғанда, кішкентай құрбақаның жүрегі лүпілдеп кетті. Ол қарғып шелектің ішіне түсті де, түбіне тығыла қалды. Жоғарыға көтерілген соң, шелек иесі суды төгіп жіберді.
Адам құрбақаны көріп шошынды да, жиренді: «Мұндай ұсқынсызды бірінші рет көруім!» — деп, ағаш башмағымен теуіп жібермек болды. Әйтеуір, құрбақа биік қалақайдың түбіне әрең қашып барып, жан сақтады.
Қалақайдың арасынан жоғары қарағанда, күн сығалаған жапырақтар оған жұп-жұқа мөлдір перде сияқты көрінді. Құдыққа қарағанда мұнда әлдеқайда әдемі еді. «Өмір бақи осында өмір сүруге болады», — деді ол.
Бірақ көп ұзамай іші тыным таппады: «Мұның ар жағында не бар?» — деген ой алға жетеледі.
Шаңды жол
Ол шаң басқан жолды кесіп өтті. Көзіне күн шағылысып, үсті-басы тозаңға көмілді. Сонда да көңілі көтеріңкі еді: «Міне, нағыз құрғақшылық! Айнала қандай әдемі! Ішкі дүнием желпілдеп барады» — деп ойлады.
Гүлге толы шұңқыр
Бір шұңқырға жетті: ішінде ұсақ құралай гүл мен тобылғы гүлдеп тұр. Шетін бойлай бадам мен долана өскен, ақ шырмауық тұтаса шырматылған. Көбелектер қаптап ұшып-қонып жүр. Құрбақа оларды да «ұшып жүрген гүл» деп ойлап қалды.
Осы шұңқырда ол сегіз күн, сегіз түн тоқтады: қорек мол, қауіп аз. Тоғызыншы күні өзі-өзіне: «Алға! Алға!» — деді.
Достарға аңсар
Түнгі жел оған таныс дауыстарды жеткізгендей болды: жақын маңда ағайындары бар сияқты. Құрбақа түсінді: керемет көріністердің өзі жалғыздықты толықтыра алмайды.
«Достарсыз өмір сүре алмайсың. Жалғыз табиғат аздық етеді», — деп, ол тағы ілгері жүрді.
Бөгеттегі «концерт» және кеңейген көкжиек
Ол қамыс басқан үлкен бөгетке жетті. Қопадағы бақалар оны жатырқамай қарсы алды: «Сізге бұл жер тым дымқыл емес пе? Бірақ келгеніңізге қуаныштымыз. Жігітсіз бе, қызсыз ба — бәрібір, өз үйіңіздегідей болыңыз», — десті.
Кешке «үй ішілік концертке» шақырды: шу көп, әуен аз. Тамақ бермеді, есесіне ішімдік тегін — «бүкіл бөгеттің суын ішсең де мейлі» дегендей.
Құрбақа көп бөгелмеді. Ол аспандағы жұлдыздардың жымыңын, жаңа туған айдың жарқылын, күннің көтерілуін көрді де, кенет бір ойға келді: «Мен әлі де құдықтың ішіндемін, тек қазіргі құдығым бұрынғысынан үлкен. Маған жоғары көтерілу керек».
Жарқылға жақындау
Ол айды «үлкен шелек шығар» деп топшылады. Күнді одан да зор, одан да жарық «шелек» деп елестетті. «Көз жазбай бақылау керек», — деп өз-өзін қайрады.
Қарт құрбақаның асыл тасы жайлы сөзі есіне түсті. Бірақ ол іштей: «Менде асыл тас жоқ — тіпті жақсы. Маған керегі асыл тас емес, жоғары көтерілу. Жарқылға, бақытқа жақындау», — деді.
Сөйтіп ол бұрын-соңды еш құрбақаның қолынан келмейтіндей алысқа секіріп, ауыл арасындағы көше жолына бір-ақ шықты.
Адамдар мекені: қауіп те, таңданыс та
Мұнда адамдар тұрады, жан-жағы бау-бақша. Құрбақа капустаның түбіне келіп тыныстады: «Айналада ғажап жаратылыс қаншама, ал мен мұның бірін де білмеппін» — деп ойлады.
Капуста жапырағындағы «патша»
Капуста жапырағында жұлдызқұрт отыр екен: «Менің жапырағым осындағы ең үлкені. Жарты дүниені жауып тұр», — деді ол паңданып.
Тауықтар және күтпеген қорғаныс
Бақшада тауықтар жүр еді. Мекиен жұлдызқұртты көріп, шоқып алды. Жұлдызқұрт жерге домалап түсіп, бұралаңдап жанталасты.
Сол сәтте құрбақа өзін-өзі ұстай алмай, мекиенге қарай ыршыды. Тауықтар: «Мұның қорғаушысы бар екен! Қандай ұсқынсыз!» — деп, кері бұрылып, алыстап кетті.
Құрбақа көмектестім деп қуанып, жұлдызқұртқа жақындады. Бірақ жұлдызқұрт суық жауап қатты: «Мен сіздің көмегіңізсіз-ақ құтылдым. Ал сізге қарау жиіркенішті. Өз үйімде мазаламаңыз», — деді.
Құрбақа үндемеді. Дегенмен ішінен бір түйін түйді: бәріміз де жоғарыға ұмтыламыз.
Екі студент: ақын мен зерттеуші
Құрбақа басын көтерді. Шаруа үйінің төбесінде құтандар ұя салған, дамылсыз дабырласатын. Сол үйде екі студент тұрады екен: бірі — ақын, екіншісі — табиғат зерттеуші.
Ақын табиғаттың әсерін әуезді, қысқа өлеңге сыйғызатын. Ал зерттеуші әр құбылыстың байланысын ашуға құмар: әлем оған күрделі есеп сияқты көрінетін, көп оқитын, көп жинайтын.
— Қарашы, құрбақаның түрі қандай ғажап! Спиртке қатырып қояр едім, — деді зерттеуші.
— Тиме, тіршіліктің қызығын көре берсін, — деді ақын. — Егер басында асыл тас бар екеніне сенімді болсам ғана, қарсы болмас едім.
Олар асыл тас туралы дауыстап сөз қылып өтті. Құрбақа «асыл тас» сөзін естіді, бірақ бәрін толық ұқпады. Бір-ақ нәрсе анық еді: «Менде асыл тас жоқ болғаны қандай жақсы — әйтпесе бір бәлеге ұшырар едім».
Құтандардың «дәрісі» және алыс арман
Төбедегі құтан балапандарына адамдарды мінеді: «Адам — менмен. Айтқан сөздерінен пайда аз. Біздікі — жер шарының қай бұрышында да түсінікті тіл. Олар ұша да алмайды», — деп кекетеді.
Еркек құтан қанатын жайып қалықтағанда, құрбақа сүйсініп: «Қалай жақсы жүзеді!» — деп дауыстап жіберді.
Ұрғашы құтан балапандарына Египет туралы, Ніл суы мен ондағы таңғаларлық құбылыстар туралы айтып отырды. Кішкентай құрбақа үшін бұл — жаңа әлемнің есігі еді.
«Египетке бару керек», — деді ол. «Құтан мені ала кетсе ғой… Кейін есесін қайтарар едім». Оның бойын кернеген құштарлық асыл тастан да артық көрінді.
Шарықтау сәті
Сол сәтте құтан төмендеп келді де, шөп үстіндегі құрбақаны іліп әкетті. Тұмсық қысты, құлағында жел гуілдеді. Қинады, бірақ көтерді; көтергені — жоғарыға, арманға қарай.
Құрбақаның көзі жайнап кетті: «Бақ-аһ!»
Кішкентай құрбақа ғайып болды. Ал оның көзінен ұшқын шашырағандай еді — сол ұшқынды күн сәулесі іліп әкетті. Құрбақаның басындағы асыл тасты да күн нұры алып кетті.
Ертегі мен шындықтың арасы
Асыл тас қайда кетті? Мұны табиғат зерттеушіден сұрамаңыз — дұрысы ақыннан сұраңыз. Ол сізге жұлдызқұрт пен құтандар туралы шын ертегі айтып береді.
Жұлдызқұрттың көбелекке айналуы — ертегі сияқты, бірақ тап-таза шындық. Құтандардың теңіз бен таудан асып Африкаға барып, кейін қайтадан өз ұясына оралуы да — ертегі сияқты, бірақ шындық. Зерттеуші мұның бәрін дәлелдеп береді, ал сіз өзіңіз де талай рет көргенсіз.
Ал құрбақаның басындағы асыл тасты күн көзінен іздеңіз — соны көруге талпыныңыз. Күн тым жарық: біздің көз әлі құдай жаратқан әдеміліктің бәріне тура қарай алмайды. Бірақ бір күні біз соны да үйренеміз.
Нағыз ғажайып ертегі — сол: өйткені ол біздің өзіміз туралы.