Сүтті сиырды таңдау
Сүтті сиырды таңдаудың негізгі ұстанымдары
Сиырдың өнімділігі бірнеше факторға байланысты. Ең алдымен, оның шығу тегі мен тұқымдық асылдығы маңызды. Бұдан кейін сол тұқымдық қасиеттердің өмірде толық іске асуы үшін жас кезінен бастап дұрыс азықтандыру мен күтіп-бағу қажет. Осы жайттарды ескеріп, малдың шыққан тегі мен сыртқы пішініне қарап-ақ оның келешектегі өнімділігін белгілі дәрежеде болжауға болады.
Шыққан тегі мен тұқым қуалаушылық
Сиырды сатып алардан бұрын оның тегін нақтылап алған дұрыс. Әдетте таза тұқымды, мол өнімді малдан мол өнімді төл алу ықтималдығы жоғары. Сонымен бірге сол малдан бұрын туған төлдердің өсу-жетілуі, өнімділігі және азықтандыру жағдайы туралы деректерді де ескерген пайдалы. Егер төлдері жақсы өнім берсе, бұл бұқа не сиырдың өнімділік қасиетін ұрпағына жақсы дарытатынын көрсетеді.
Экстерьер мен интерьер: денсаулық пен өнімділіктің байланысы
Неге сыртқы пішін маңызды?
Малдың денсаулығы мен өнімділігі организмнің конституциялық ерекшеліктеріне байланысты. Бұл ерекшеліктер сыртқы дене пішіні арқылы (экстерьер) және соған тығыз байланысты ішкі құрылыс арқылы (интерьер) байқалады. Сондықтан экстерьер белгілерін бағалау арқылы ішкі мүшелердің қызметі туралы да қорытынды жасауға болады.
Сүтті бағытқа тән жалпы белгілер
- Сүйегі жеңіл, бірақ мықты; аяқтары түзу, тұяғы қатты.
- Басы жеңіл; терісі жұқа; жүні қысқа әрі жылтыр.
- Ас қорыту жүйесі жақсы дамыған: дене пішіні созылыңқы, ішек-қарны кең.
- Бөксе жағынан қарағанда дене тұрқы көбіне кеңейтілген үшбұрыш тәрізді.
Салыстыру үшін: етті бағыттағы сиырлардың дене формасы көбіне созылыңқы тік бұрыш немесе параллелепипед тәріздене түседі.
Желін құрылысы — басты белгі
Сүттілікті айқындайтын негізгі көрсеткіш — желіннің дамуы. Желіні жақсы дамыған сиырдың емшектері ыңғайлы, сүт тамырлары айқын білінеді; желіннің алдыңғы-артқы бөлігіндегі тері жұқа, жүн сирек, терісі жиырылыңқы келеді. Желінде қатайған жерлер, ал емшекте жарақат не жарылған із болмауы тиіс.
Ас қорыту жүйесі
Ас қорыту органдары жақсы дамыса, сиыр азықты жақсы жейді, соның нәтижесінде мол сүт беруге қабілетті болады.
Зат алмасу және тыныс алу типі
Тыныс алу типі басым жануарларда зат алмасу жедел жүріп, тотығу процесі жақсы өтеді, организм әлсіреуге бейім болмайды.
Арқасының түзу, сүйектерінің мықты болуы — денсаулық белгісі. Бөксе жағының кеңдігі — жеңіл бұзаулауға ықпал ететін маңызды нышан.
Халықтық байқаулар және қосымша белгілер
Кейбір тәжірибелі адамдар сиырдың сүттілігін өз әдістерімен де шамалайды. Мәселен, танау үстіндегі тер тамшыларына және құлақтағы тер мен май бездерінің белсенділігіне қарап, организмнің жалпы қызметі жақсы деп пайымдайды. Мұндай жағдайда сүт бездерінің қызметі де жетілген болуы мүмкін.
Қабырға аралығы
Сүтті сиырда қабырғалар омыртқаға қарай бұрыштана орналасады. Соңғы екі қабырға арасына 3–4 саусақ (шамамен 5–6 см) сыюы тиіс.
Құйрық
Құйрығы ұзындау, ал ұшындағы қайызғағы мол әрі майлы болса, зат алмасуының белсенділігі жоғары екенін аңғартады.
Сүт құдығы
Сүт тамырлары кеуде қуысына енетін тұсқа («сүт құдығы») 2–3 саусақ сыюы ұсынылады: бұл сүт түзілуіне қажет қан айналымын қамтамасыз етуге көмектеседі.
Ескерту: 1 литр сүт түзілуі үшін организм арқылы шамамен 400–600 литр қан айналымы өтеді деген есеп қолданылады.
Сиырдың жасын анықтау
Сиырдың сүттілігі әдетте 5–7 рет бұзаулағанға дейін артып, одан кейін төмендейді. Бірінші рет бұзаулаған құнажындар көбіне сақа сиыр сүтінің 70–80% шамасында сүт береді.
Мүйізіне қарап
Бұзауда мүйіз шамамен 15 күндігінен бастап шығады. 2 айлығында мүйізі шамамен 1 см өседі. 2 айдан 20–22 айға дейін мүйіз айына орта есеппен 1 см өсіп отырады.
Әр буаздықтан кейін мүйізде сақина тәрізді белгі (қыспа) пайда болуы мүмкін. Сол сақиналар санына бірінші бұзаулаған жасын (орта есеппен 2 жыл) қосса, сиырдың шамамен жасы анықталады. Қысыр қалған жылдары сақина белгісі байқалмауы ықтимал; іш тастау немесе қысыр қалу болса, екі сақинаның арасы алшақ көрінуі мүмкін.
Тісіне қарап
Сиырда жалпы 32 тіс болады: 24 азу тіс және төменгі жақта орналасқан 8 алдыңғы тіс. Алдыңғы тістер орналасуына қарай: ортадағы екеуі — тістеме, жанындағылар — ішкі, одан кейінгілер — сыртқы, ең шеткілері — шеткі.
Мүйізге қарағанда жасты тіс бойынша дәлірек анықтауға болады: белгілі уақыттан кейін сүт тістері тұрақты тістермен ауысып, олар біртіндеп мүжіледі. Шамамен 17–18 жаста алдыңғы тістер түсе бастайды.
Нақты сәйкестік үшін тістердің жетілуі мен алмасу кестелері қолданылады.
Тірілей салмақты таразысыз бағалау
Жасымен қатар, таңдалған малдың тірілей салмағын да шамалап анықтауға болады. Ол үшін кеудесінің жауырыны сыртынан алынған орамын және дене тұрқының ұзындығын (шоқтығынан құйрық түбіне дейін) өлшейді. Қоңдылығы орташа малға арналған формулалар пайдаланылады; қоңдылығы жоғары немесе төмен болса, нәтижені 5–10% шамасында түзетеді.
Өлшемдер арқылы анықтау
- Кеуде орамы: жауырынның артынан, кеудені толық айналдыра өлшенеді.
- Дене тұрқы: шоқтықтан құйрық түбіне дейін.
- Балама тәсіл: кеуде аумағы мен тұлғаның қиғаш ұзындығын (иықтың алдыңғы басынан жамбасқа дейін) өлшеп, арнайы кестемен салыстыру.
Маңызды ескерту
Сүттілік тірілей салмақпен байланысты. Салмақты дәл білу үшін сиырды таңертең, азықтандырып-суландырмай тұрып өлшеу ұсынылады.
Сауып көру, мінез-құлық және жүріс-тұрыс
Мүмкіндік болса, сиырды сауып көріңіз. Сүтті сиырлар әдетте жеңіл сауылады және барлық емшегінен сүт біркелкі шығады. Сүт өздігінен тамшылап тұрмауы тиіс.
Сиырдың мінез-құлқына да назар аударыңыз. Өте алаңдағыш, үркек малдың тәбеті бұзылып, сүттілігі құбылмалы болуы мүмкін. Сынақ ретінде сиырды аздап жүргізіп, аяқ алысы мен тұрысын бақылаған жөн.
Денсаулық белгілері
- Еңсесі көтеріңкі, сергек.
- Көзі бұлдырамай, былшықтанбайды.
- Жөтелмейді, тынысы бірқалыпты.
- Жүні тықыр әрі жылтыр.
Қимыл және дене бітімі
Сүтті сиырдың сауыры мен бөксесі түзу де кең келеді, жүрісі түзу, нық әрі жеңіл болады. Желінінде қатайған жерлер болмауы керек.
Сиырды азықтандырып көріп, тәбетінің жақсы екеніне көз жеткізу де маңызды.
Тіркеу және малды белгілеу
Сатып алынған сиырдың жеке белгісі (ен-таңбасы) болса, оны иесінің тіркеу құжаттарымен салыстырып тексерген дұрыс. Егер малда белгі болмаса, табындағы басқа сиырлардан ажырату үшін құлағына ен салып, жамбасына таңба басады.
Құлаққа ен салу
- Құлақты тазалап жуып, құрғатады.
- Спиртпен сүртіп залалсыздандырады.
- Арнайы тістеуішпен қажетті санды бейнелейтін ен салады.
- Құлақ шетіндегі қималар мен ортасындағы ойық белгілі бір санды білдіреді.
Жамбасқа таңба басу
Таңба көбіне күйдіріп басылады: арнайы темір құрал қыздырылып, сиырдың сол немесе оң жамбасына басылады. Күйген тұста кейін таңбаны айқындайтын ақ жүн өсуі мүмкін.
Қажет болса, санды не таңбаны жіңішке сыммен мүйізге салу тәсілі де қолданылады.
Дереккөз мазмұны редакцияланып, тілдік қателері түзетілді.