Жел жалауды желбірет

Ақындық қасиет адамға ерте қонатыны, әдетте өлең жазу жастай басталатыны көпке мәлім. Алайда талантты оятатын, ой мен көңілді қозғайтындай орта болмаса, қанша жағдай жасалғанымен, нәтиже мардымсыз болуы мүмкін.

Ілиястың алғашқы қалам тартуына, ақындық жолға түсуіне түрткі болған ең қуатты себептердің бірі — Жетісудың табиғаты мен туған жерінің көркі. Сұлулыққа шын тәнті болған жан ғана құштарланып, іңкәр сезімге бөленіп, толғаныс пен қиялға беріледі. Бұл сезім Илиястың да жан дүниесін билеген.

Сезімталдық оның ойын сан-саққа жүгіртіп, мазалап, кей сәтте қалжыратып жібергендей. Жан сырын бөлісер адам табылмаған кезде қолына қалам алуы да заңды. Ол алғашқы өлеңдерінің бірінде:

Кейде «Жел жалауды желбірет!» деп, ішкі дертін қалай шығарарын білмей дал болады. Жастық шағында табиғаттың сұлу көріністері оның көңіліне ерекше әсер етіп, балғын жырларын тудырды. Ал кейін бұл іңкәрлік эпикалық тынысы кең шығармаларға ұласты.

Академик Р. Нұрғалиев «Арқау» монографиясында: «Ілияс поэзиясындағы мөлдір арнаның бірі — табиғат лирикасы» деп атап көрсетеді. Туған жердің тау-тасы, өзен-көлі, құбылмалы мінезі ақынға шабыттың жарығын берген.

Ілиястың табиғат жайлы өлеңдері әр қырынан танылады: нақты географиялық мекенге байланғандары («Ағынды менің Ақсуым»), бір сәттің суретін беретіндері («Ақшам», «Бұлт», «Желді күн», «Жазғы таң»), құбылысты көз алдыңа әкелетіндері («Жауында», «Жел», «Тас»). Натюрморт, этюд, эскиз сипатты суреттер символдық ишаратқа айналып, философиялық ойға жетелейді.

Табиғатты дәл, әсерлі бейнелеу — суреткерлік шеберлікті талап етеді. Ілиястың қаламы тоқтаусыз қимылдады: шынайы дарын тірі табиғатты сезінген сайын, оның тылсымын тереңірек игергісі келеді.

Қазақ поэзиясында өлең өнері ежелден биік тұғырда болғанымен, табиғатты жырлау көбіне кенже қалған тақырыптардың бірі еді. Ілияс мұны аңғарып, табиғат лирикасына ерекше ден қойды. Қай өлеңін алсаңыз да, стиль өрнегі мен дара қолтаңбасы анық сезіледі.

Жетісу — құт-берекесі дарыған, көне заманнан даналық пен ақындық орны болған өңір. Сол топырақта өскен Ілияс бала күнінен өлең мен жырдың ортасында қалыптасты. Соның нәтижесінде танымдық, білімдік қыры басым, этнографиялық дерекке жақын жырлар дүниеге келді.

Қазақ үйінің жабдықтарын тізіп, атауын атап, түсін түстеп беретін поэтикалық үлгілер — Ілиястың жаңашылдығын танытатын құбылыс. Бұрын-соңды мұндай сипаттағы өлең көп кездеспеген: бұл — қазақ поэзиясындағы жаңа серпін, жаңа өрнек.

«Жетісу суреттері» — Ілиястың ең айшықты шығармаларының бірі. М. Әуезов бұл туындыны жоғары бағалап, Ілиястың шынайы дарын екенін дәл осы өлеңді оқығаннан кейін мойындағанын айтқан.

Поэмада құстар, аңдар, жыртқыш құстар, ағаштар мен шөптердің атауы табиғи жарасыммен тізіліп, өңірдің байлығы мен шүйгіндігін көз алдыңа әкеледі. Бұл — жай ғана атаулар қатары емес, тіршіліктің тұтас картинасы.

Туынды құрылымы да ірі: «Жетісу суреттері», «Жалпы сын», «Тау суреті», «Жетісудағы су суреті», «Жетісу жәндігі», «Жер түгі» тәрізді бөлімдерден тұратын көлемді поэтикалық полотно. Асқан шебердің қолынан шыққан, пафосы биік, қазақ поэзиясында қайталанбас мұралардың бірі.

Ілияс поэзиясы бастан-аяқ халық әдебиеті мен халық тілінен нәр алып дамыды. Екінші бір үлкен арна — классикалық орыс әдебиеті. Бұл бұлақтан Абай сусындаса, Абайдың сан-салалы поэзиясы арқылы Ілияс та тәлім алды.

1920 жылдары Пушкин, Лермонтов, Крылов, Державин, Некрасов тәрізді ақындарды терең оқып, бірқатар шығармаларын қазақ тіліне аударды. Сонымен қатар Гюго, Гейне, Гете, Ғ. Тоқай, К. Лахути секілді әлем поэзиясы өкілдерінің мұрасына үңілуі шығармашылық диапазонын кеңейтті.

Ілияс поэзия әлеміне жастай келді. Алғашқы өлеңдерінің біразы ел ішінде айтылған жерінде қалып, жүйелі түрде сақталмай шашырап кеткен. Дегенмен архивтен табылған қолжазба дәптерлер ақынның өте ерте жаза бастағанын дәлелдейді.

Қ. Бекқожин архив деректеріне сүйеніп, Ілиястың өлеңді 1915–1916 жылдардан да ертерек жазғанын айтады. «Балдырған» және «Қызыл жалау» атты дәптерлеріндегі «Күзгі гүлге» өлеңі 1912 жылы жазылған деген дерек бар. Ал баспасөзде өлеңдері 1917 жылы «Сарыарқа» газетінде жарияланған.

Ілияс Абайдың ықпалын өз сөзімен де мойындайды: Абайды қайта-қайта оқи жүріп ойы оянып, жүрегінде сергектік пайда болғанын, жазуға талабы артқанын айтады.

Бұл кезеңде ұйқас, форма, өлшем әлі орнықпағаны сезіледі. Дегенмен дәл осы ізденіс ақынды өсіреді: кейін Ілиястың лирикасы түр мен мазмұнды келістіре тауып, эпикалық қуатқа ие болады.

Ә. Тәжібаев Ілияс лирикасын шартты түрде үш басқышқа бөледі: алғашқысы — өз қолтаңбасын толық таппаған кезең; екіншісі — өзін таба бастағанымен, поэтикалық мәдениеті жетіспей, өлеңі шұбарлау тұс; үшіншісі — толысқан, түр мен мазмұны жарасқан, лирикасына эпикалық қуат дарыған шағы.

Ілияс өз шығармашылығына аса жауапкершілікпен қарады: халық құрметіне бөленсе де, үнемі өзіне сын көзбен қарап отырды. Бұл — талғам биіктігінің, әдебиетке адалдықтың белгісі.

Уақыт өте келе Ілияс әдеби процестегі олқылықтарды да жасырмай айтты. 1930–1932 жылдары «жасасын» ұранымен жазылған жалаң рапорт өлеңдер көбейіп, көркемдік сапа төмендегенін сынады: адам, мінез, тартыс жоқ, тек жалпылама тақырып қуалау белең алғанын атап көрсетті.

Оның көздегені — қазақ әдебиетінің көркемдік деңгейін көтеру: образды айқындау, тіл байлығын тереңдету, реализм өрісін кеңейту, әдебиеттің дамуын жеделдету.

Ілияс ХХ ғасыр басындағы ағартушылық-демократиялық бағыттағы идеялармен үндес өлеңдер жазды. «Жаңылғаным», «Талғамалар», «Маңым», «Жыбырлық», «Замандасқа» сияқты шығармаларында төңкеріске дейінгі надандық пен жоқшылықтан шығудың жолы — оқу-білім екенін айта отырып, адамдық-моральдық мәселелерге де назар аударады.

Жастарға арналған ұранды өлеңдерінде ел теңдігі үшін күресуге, қоғам ісіне адал әрі белсене араласуға шақырады. Бұл қатарда «Жастар ұраны» (1922), «Тілек» (1922), «Жанар тау» (1922) секілді шығармалар аталады.