Оңтүстік Қазақстан облысы

Оңтүстік Қазақстандағы мақта: өсім бар, тиімділік төмен

Оңтүстік Қазақстан облысы — республиканың мақта өсіретін негізгі аймағы. Қазіргі таңда бұл дақылмен облыстың Төлеби және Созақ аудандарынан басқа аудандарының басым бөлігі айналысады. Соңғы он бес жылда облыста мақта алқабының көлемі екі есеге артты, бірақ өнімділік шамамен екі есеге төмендеді. Бұл үрдісті облыс бойынша ортақ көрсеткіш ретінде емес, шаруашылықтың жекелеген санаттары — ауыл шаруашылығы кәсіпорындары, шаруа қожалықтары және үй шаруашылықтары деңгейінде қарастырған жөн.

Сонымен қатар қозаның өзіндік құны да күрт өсті: соңғы бес жылда ол тоннасына 25 мың теңгеден 45 мың теңгеге дейін көтерілді. Мақта өсіру мен мақта тазалау салаларының талдауы өнімділік пен тиімділіктің төмендеуінің негізгі себептері өңірге тән жағдайлар мен салалық ерекшеліктер кешеніне байланысты екенін көрсетеді.

Құрылымдық көрініс: ұсақ шаруашылықтардың басымдығы

Шаруашылықтар саны және жер көлемі

Қазіргі таңда облыста мақта өндірумен шамамен 45 мың шаруа қожалығы айналысады. Олардың 80%-дан астамының иелігіндегі жер көлемі 5–10 гектардың төңірегінде. Мұндай ұсақ құрылым ауыспалы егісті тұрақты жүргізуді, техника пайдалануды және қаржыландыруға қолжетімділікті қиындатады.

Нарықтық қысым

Мақтаның бағасы сұранысқа және Ливерпуль биржасындағы конъюнктураға тәуелді. Әлемдік бағаның өсуі немесе төмендеуі Қазақстандағы сатып алу бағасына тікелей әсер етеді.

2003 ж. (Мақтаарал): 1-сортты мақта — тоннасына 90 000 теңге
2004 ж.: өзіндік құн — 42–45 мың теңге/т
2006 ж. 10 тамыз: Ливерпуль биржасы — 1324 $

Негізгі түйткілдер: өнімділік неге төмендеп жатыр?

Элиталық тұқым шаруашылығының әлсіздігі

Өңірде тұқым өндірумен айналысатын бес элиталық тұқым шаруашылығы бар. Алайда олар негізінен бірнеше ондаған жыл бұрын бейімделген әрі құнды қасиеттерінің бір бөлігін жоғалтқан «С47-27» сортын өсіруге бейім. Бұған қоса тәжірибе станцияларынан алынған элиталық тұқымдар мақта зауыттарында бір үйіндіге (буртқа) жиналып, басқа тұқымдармен араласып кетуі жиі кездеседі — бұл селекциялық еңбектің нәтижесін жоққа шығарады.

Жақсы жолға қойылған элиталық және жаппай тұқым шаруашылығының болмауы сорт қоспасының пайда болуына әкеліп отыр. Мамандардың бағалауынша, қажеттілікті жабу үшін облысқа шамамен 6,5 мың тонна тұқым керек. Қазіргі таңда 14 элиталық шаруашылықтың тек бесеуі ғана толыққанды жұмыс істейді.

Тағы бір мәселе — баға. Отандылық тұқым шамамен 50–55 теңге болса, импорттық балама кей жағдайда 2 есе арзан. Баға жоғары болғанда, қарапайым шаруалар базардан сапасыз, сертификатсыз, контрабандалық жолмен келген арзан тұқымға тәуелді болып қалады.

Ауыспалы егістің сақталмауы және топырақ құнарлылығы

Ауыспалы егістің болмауы өнімділікке ғана емес, топырақтың құнарлылығына да тікелей әсер етеді. Алайда 5–10 гектарлық ұсақ тәлімде ауыспалы егісті сақтау қиын: мысалы, тек жоңышқа егу шаруашылық отбасының күнкөрісін толық қамтамасыз етпейді.

Соның салдарынан Мақтаарал ауданында егістік алқаптарының шамамен 3%-ына ғана жоңышқа егіліп, қалған бөлігінде жыл сайын мақта қайталанып отыр.

Техника паркі: ескіру және қаржылық жүктеме

Көптеген шаруашылықтарда техника паркі моральдық және техникалық тұрғыдан ескірген. Бұрынғы колхоздар мен совхоздардан қалған техниканың едәуір бөлігі жарамсыз күйге жақын. Мақта жинау машиналары, тракторлар мен автокөліктердің тозуы жоғары болғандықтан, ағымдағы қызмет көрсетумен шектелмей, күрделі жөндеуге де қомақты қаражат қажет.

Көп шаруашылықта мақта жинау машиналары олардың қымбаттығына байланысты мүлде жоқ, бұл қол еңбегіне тәуелділікті күшейтіп, шығынды арттырады.

Мелиорация, агротехника және тыңайтқыш

Мелиорация жүйесінің әлсіздігі, агротехникалық талаптардың толық сақталмауы да өнім сапасы мен түсіміне әсер етеді. Тыңайтқыш қолдану көлемі жыл сайын өсіп келеді және бұл кей шаруашылықтарда өнімділіктің артуына ықпал етеді.

Дегенмен алқаптарды өңдеуде негізінен азотты тыңайтқыштарға (оның ішінде аммиакты түрлерге) сүйену байқалады. Бұл топырақ құнарлылығын көтерудегі кешенді тәсілдің жеткіліксіз екенін көрсетеді.

Зиянкестермен күрес: жоғалатын әлеует

Мақта алқаптарындағы негізгі зиянкестер: қарапайым (мақта) өрмекші кенесі, темекі трипсы, шіркей және мақта совкасы. Күрес шаралары агротехникалық тәсілдерді (тың жерді жырту, қысқы суару, бедер салу), химиялық және биологиялық әдістерді қамтиды.

Залал көлемі

Тиімсіз күрес кей жылдары әлеуетті өнімнің 30–40%-ын жоғалтуға әкеледі.

2002 ж. бюджет

133,9 млн теңге

2003–2004 жж. бюджет

394,3 млн және 441 млн теңге

Шешім іздеу: кооперация және сенім мәселесі

Шаруа қожалықтарын ірілендірудің артықшылықтары

Ұсақ жер үлесі бар шаруашылықтар кооперацияның пайдасын жақсы түсінеді: ауыспалы егісті ұйымдастыру, ауыл шаруашылығы техникасын ортақ пайдалану, несие мен инвестицияға қол жеткізу жеңілдейді.

Алайда бірігуге кедергі болатын әлеуметтік факторлар да бар: адамдар арасында, тіпті туыстар арасында да сенімнің жеткіліксіздігі. Сонымен бірге біріккісі келмейтін тағы бір себеп — жеке тұлға мәртебесінен айырылу жеңілдіктерден қағылуға және қағазбастылықтың артуына әкеледі деген қауіп.

Мақта тазалау саласы: басқару мен технология байланысы

Өндірістік және ұйымдастырушылық құрылым

Мақта тазалау кәсіпорнында басқарушылық есепті құру оның ұйымдастырушылық және өндірістік құрылымына сүйенеді. Ұйымдастырушылық құрылым кәсіпорын қызметінің түрлері арасындағы келісімділікті және бөлімшелердің міндеттері мен мақсаттарына қол жеткізудегі үйлесімділікті қамтамасыз етеді.

Өндірістік құрылым бөлімшелердің, цехтардың, қызметтердің құрамын, қуатын және әр деңгейдегі басқару арасындағы өзара байланысты көрсетеді. Бұл құрылым зауыттың жылдық қуатына, технологиялық процестердің күрделілігіне, бөлімшелердің мамандандырылуына және қосалқы өнімді одан әрі өңдеу қызметтеріне тәуелді.

Ішкі экономикалық механизм және жауапкершілік орталықтары

Басқарушылық есепте әр бөлімшенің нақты шаруашылық-экономикалық жағдайы, дербестік деңгейі және басшыға берілген өкілеттік арқылы жауапкершілік орталығы айқындалады. Бөлімшелер мен басқару деңгейлері арасындағы байланыс ішкі экономикалық механизм арқылы реттеледі.

Негізгі құралдар

жоспарлау және талдау
баға құру және ынталандыру
есеп, бағалау, бақылау
реттеу

Нәтижені өлшеу

өнім мен қызмет көлемі көрсеткіштері
шығындар құрамы және жауапкершілік
бөлімшелер қызметін бағалау

Технологиялық тізбек: дайындау пунктінен зауытқа дейін

Мақта тазалау кәсіпорындарының негізгі өндірістік буындарының бірі — қозаны дайындаудың зауыттық және зауыттан тыс пункттері. Дайындау пункттерінің міндеті: өндірістік кооперативтерден, шаруа қожалықтарынан және басқа өткізушілерден түскен қозаны қабылдау, сақтау, кептіру және тазалау.

Дайындау пунктінде қолмен және машинамен жиналған селекциялық және өнеркәсіптік сорттағы қоза қабылданады; шығысында қоспадан тазартылған, кептірілген және өнеркәсіптік сорт бойынша бунттарға салынған өнім дайындалады.

Зауыттың нәтижесі: талшық және ілеспе өнім

Мақта зауытының міндеті — қозаны қоқыс-қоспалардан тазарту, талшықты тұқымнан бөлу және үлпілдеген тұқымнан ажырату үшін өңдеу. Зауытқа дайындау пунктінің кептіру және тазалау аймағынан берілген қоза түседі. Нәтижесінде мақта талшығы және ілеспе өнімдер: тұқым, линт, улюк және басқа талшықты өнімдер алынады.

Қорытынды көрініс: көлем өседі, сапа мен қосылған құн артпай отыр

Өңірдегі мақта шаруашылығының қазіргі жағдайы мақта шикізаты өндірісінің жыл сайын тиімділіктің артуы есебінен емес, көбіне мақта алқабы көлемін ұлғайту арқылы өсіп отырғанын байқатады. Мақта тазалау өнеркәсібінде де мәселе аз емес: республика жылына шамамен 130 мың тонна мақта талшығын өндіреді, алайда талшықтың 97%-ы төмен бағамен, сапасы төмен шикізат ретінде ең төменгі классификатор бойынша экспортқа шығарылады.

Біріздендірудің ұлттық жүйесінің болмауы және көптеген ұсақ компаниялардың жеке мүддемен әрекет етуі әлемдік нарыққа жүйелі стратегиямен шығуға кедергі келтіреді. Соның салдарынан тоқыма және тігін өнеркәсібінің ЖҰӨ-дегі үлесі небәрі 0,5% шамасында.

Салыстырмалы көрсеткіш

Германия, АҚШ: ЖҰӨ-нің шамамен 9%
Түркия, Қытай: шамамен 12%
Үндістан: 16%-дан жоғары

Дағдарыстан шығу үшін тірек болатын екі фактор

шаруа қожалықтарының экономикалық тұрғыдан нығаюы;
мақтаға сатып алу бағасының артуы.