Түйемді сендер ұрладыңдар
Үш жолаушының байқағыштығы
Үш жолаушы жол жүріп келе жатқанда, алдынан бір адам шығып: «Беймезгіл жүрген түйе көздеріңе түспеді ме?» – деп сұрайды.
Жолаушылардың біреуі: «Түйеңнің оң көзі соқыр ма еді?» – дейді. Әлгі адам таңданып: «Иә» – деп басын изейді.
Екінші жолаушы: «Түйеңнің оң жақ артқы аяғы ақсақ па еді?» – деп сұрайды. Ол: «Дұрыс! Сол жақ артқы аяғында сылтық бар еді» – дейді.
Үшінші жолаушы: «Түйеңнің құйрығы шолақ па еді?» – деп қояды. Әлгі адам асыға: «Иә, құйрығы шолақ» – деп жауап беріп, «Ол түйені қайдан көрдіңдер?» – деп сұрайды.
Күдік пен дау
Жолаушылар: «Көргеніміз жоқ» – дейді. Бірақ ол: «Көрмесеңдер, түйемнің белгілерін қайдан білдіңдер? Демек, түйемді сендер ұрладыңдар!» – деп жабыса кетеді.
Жолаушылар: «Ау, жаным, денің сау ма? Ұрламақ түгіл, көргеніміз де жоқ» – деп ақталады. Бірақ әлгі адам тоқтамайды.
Ақыры төртеуі бір биге барып жүгінеді. Би мән-жайды тыңдап алып: «Ұрламасаңдар, көрмесеңдер, түйенің бейне-белгісін көрген кісідей дәл қайдан білдіңдер?» – дейді.
Жауаптың төркіні
Жолаушылар: «Біз ұры емеспіз. Мал баққан, малмен көзімізді ашқан шаруаның балаларымыз. Сондықтан білдік» – деп жауап береді. Би қайтадан: «Қалай білдіңдер?» – деп сұрайды.
Оң көзі соқыр екенін қалай аңғарды?
Түйе жүріп келе жатып, ылғи жолдың сол жағындағы шөпті ғана жеген, ал оң жақтағы шөпке қарамаған. Демек, оң көзі көрмеген.
Аяғы ақсақ екенін қалай білді?
Түйе тұрған жерінде артқы сол аяғын көтеріп тұрыпты. Сол қимылынан ақсаңдағаны байқалған.
Құйрығы шолақ екенін қалай айтты?
Түйе құмалақтағанда, оны алысқа ұшырып жіберіпті. Жолаушылардың айтуынша, шолақ құйрықты түйе құмалағын алысқа тастайды, ал құйрығы ұзын түйе олай тастай алмайды.
Түйін
Бұл әңгіме жолаушылардың ұрлыққа емес, байқағыштық пен тәжірибеге сүйенгенін көрсетеді: олар түйені көрмесе де, жол үстіндегі із бен белгіден дәл қорытынды шығара білген.