Бір сөзіміз қазақша болса, екі сөзіміз орысша
Сөз тазалығы деген не?
Сөз тазалығы — сөйлеуші не жазушының әдеби тіл нормасын сақтауы ғана емес, ана тілінің мүмкіндігін дәл танып, ойды ең ұғынықты, ең табиғи тәсілмен жеткізе білуі. Тіл мәдениетінің ең маңызды коммуникативтік сапаларының бірі ретінде сөз тазалығына айрықша мән беріледі.
Дәлірек айтқанда, сөз қолданғанда баламасы бар нұсқалардың ішінен әдеби тілге сай, көпшілікке түсінікті, ана тілінің тазалығын танытатын сөзді таңдау қажет. Яғни тілді әдейі шұбарлауға бармаған жөн.
Тілді шұбарлайтын факторлар
Тіл тазалығын бұзатын, оған нұқсан келтіретін себептер аз емес. Солардың жиі ұшырасатын түрлері — ана тілінде баламасы бола тұра өзге тілден енген сөздерді орынсыз жұмсау, жергілікті сөздерді талғамсыз араластыру, кәсіби ортада ғана жүретін атауларды бей-берекет қолдану және бейресми жаргонға тым әуестену.
Варваризм: балама тұрғанда бөгде сөзге ұмтылу
Тіл тазалығына кедергі келтіретін құбылыстың ең жиі кездесетіні — варваризм. Бұл құбылыс қазақ тілінде баламасы бола тұра орыс сөздерін орынсыз қолданудан байқалады. Ауызекі тілде өзге тіл сөздерін жөнсіз тықпалау тілімізді жұтаңдатып, төл сөздердің қолдану аясын тарылта береді.
Қате дағдының бір көрінісі
Бұрыннан сіңісіп кеткен кейбір қыстырма сөздермен шектелмей, қазір орыс сөзінің соңына қазақша ет- етістігін қосып, қолдан жасаған «қазақшалау» әдеті де көбейді: волноваться етіп, опоздать етіп және т.б.
Бұған қоса, қойыртпақ тілін «әзіл» көріп, көпшілік алдында соған мәз болатын ақпарат кеңістігіндегі кейбір үлгілер де тілді одан әрі шұбарлай түседі.
Ұсыныс
Орыс тілінен еркін кірігіп бара жатқан сөздерді теріп, олардың қазақ тіліндегі ықшам әрі дәл баламаларын көрсететін шағын сөздік-мақалалар жазу — тіл тазалығын қолдаудың нақты бір жолы. Мысалы, даже орнына тіпті, совсем орнына мүлде сияқты жеңіл әрі ұғынықты баламалар бар.
Сөйлеу мәдениеті: әдет пен жауапкершілік
Сөйлеу мәдениетін қалыптастырудың тетігі көп, бірақ ең бастысы — адамның рухани қажеттілігі мен өзіндік ізденісі. Абайша айтқанда, «жан құмары» керек. Мағжанның «адам баласы әсемнен әсем таңдайды» дегені де осыған саяды: әсемдікке құштарлық сөйлеу мәнерінен де көрінуі тиіс.
Адамның тазалығы мен тектілігі оның сөйлеу әдебінен байқалады. Өзін сыйлайтын адам тілін қалай болса солай шұбарламайды. Әркімнен асқан шешен болуды талап ету орынсыз, алайда қарапайым, таза, орнықты сөйлеу — қолжетімді әрі қажет дағды.
Күнделікті қадам
Ең алдымен күнделікті қолданыстағы сөздерді ана тіліңде дұрыс айтуға бейімделу керек. Бұл — ұят емес, керісінше сөзіңнің де, өзіңнің де қадір-қасиетіңді арттырады.
Сенім факторы
Тілді шұбарлап сөйлеуге әдеттенсеңіз, сізге деген сенімнің қалыптасуы қиындайды, тұлға ретінде қабылдануыңыз да әлсірейді. Ойдың анықтығы — сөйлеудің тазалығымен тікелей байланысты.
Екі тілді білу — араластырып сөйлеу деген сөз емес
Қазақы тәрбиемен өскен, қазақша да, орысша да жақсы сөйлей алатын кейбір жастардың сөзін тыңдау қиын болып жатады: олар екі тілді тоқтаусыз араластырып, бір сөйлемнің өзінде ойдың жүйесін бұзып алады. Мұндай әдет — адамның өзіне деген құрметінің де бір өлшемі. Себебі бүгінгі жастардың көпшілігі екі тілде де таза сөйлеуге қабілетті.
Сөзіңізді тыңдатқыңыз келсе, қай тілде сөйлесеңіз де таза сөйлеу — парыз. Бауыржан Момышұлының сөйлеу мәнерінің ерекшелігі де сонда: екі тілді тең меңгерген ол кісі бір сөйлем ішінде қазақша мен орысшаны араластырмаған. Егер қандай да бір ой орысша ыңғайлы болса, сөйлемді тұтас орысша жеткізген; ал қазақша айтқан ойлары шешендігімен, тазалығымен сүйсіндіреді.
Кәсіби сөз қолданысы: ана тіліндегі дәлдік
Қай саланың маманы болсаңыз да, сол салаға қатысты кәсіби атауларды ана тіліңізде қолдануға мән берген жөн. Бұл ересек буынға да, бірнеше пәнді қатар игеріп жүрген оқушыға да, жоғары оқу орнының студентіне де бірдей қатысты. Кәсіби терминдерді өзге тілде атау әдетке айналған сайын сөйлеу тілі шұбарлана түседі.
Мысал: медицина тіліндегі қойыртпақ
Қазақша сөйлеп отырып, «сырқатнама» деудің орнына міндетті түрде история болезни деу жиі кездеседі. Ал кейбір адамдар тұмауратқанын: грипповать етіп, система қабылдап, укол салдырып, больничный ашқызып жүрмін деп жеткізеді. Мұндай сөйлеу — ойды жеңілдетпейді, керісінше тілді көмескілейді.
«Басқалар түсінбей қалады» деген күмәнмен жалпы қолданыстағы күрделірек қазақша сөздерді орысша айтуға дағдыланудың қажеті жоқ. Түсінбей қалса, баламасын айтып беріңіз: сіз таза қазақша сөйлеу арқылы тек өз тіліңізді дамытып қана қоймай, өзгені ойлануға, аударуға, түсінуге тәрбиелейсіз.
Тілді шұбарлау — оңай, ал тазарту — қиын. Сондықтан сөйлеу мәдениетіне қатысты өзін-өзі тәрбиелеу үдерісі тоқтаусыз жүруі тиіс. «Тілім басынан дұрыс қалыптаспады, енді осымен кете берем» деу — немқұрайдылық. Өмір жалғасады, қоғам жалғасады, демек тілдің де өмірі жалғасуы керек. Оған әркім бір тамшы болса да үлес қоса алады: өзгені түзетуден бұрын, ең әуелі өз сөзін түзету арқылы.
Өмірлік қағида
«Өзіңді құтқар, сонда сенің арқаңда мың-мыңдаған адам құтылады» деген ой — тіл мәдениетіне де тікелей қатысты: жеке адамның тілге жауапкершілігі көпшілікке әсер етеді.
Қоғамдық көзқарас: тіл бәріне ортақ құрал
Бір жолы сапар үстінде қызметтестеріммен телефон арқылы бірнеше рет сөйлесіп, біраз мәселені талқылауға тура келді. Такси жүргізушісі үнсіз тыңдап отырып, кейін қай мекемеде жұмыс істейтінімді сұрады. Тілге тікелей қатысы жоқ сала екенін естігенде, қазақша сөйлегеніме таң қалды.
Такси жүргізушісінің байқауы
Ол: кеңестік кезеңде қазақ тіліне мән берілмей, бір сөз қазақша болса, екі сөз орысша айтылғанын; қазір жастар арасында да бұл әдет жалғасып келе жатқанын айтты. Сондай-ақ қазақ тілін таза, шешен сөйлейтін адамдар көбейсе, жастар қызығып, еліктеп, тілді білу сәнге айналар еді деген ой қосты.
Қазақ радиосын жиі тыңдайтынын айтып, кей жүргізушілердің таза қазақшаны қайдан үйренгеніне таңданатынын жеткізді. Бұл байқаудың астарында бір мәселе жатыр: қазақ тілін күнделікті қатынас құралы емес, тек «тіл мамандарына» ғана керек шектеулі орта құралы деп қабылдайтын көзқарас қоғамда әлі де бар.
Бұл тұжырым Айнұр Әбдірәсілқызының пікіріне сәйкес келеді: тілдің күнделікті қолданыстан шеттетіліп қабылдануы — қоғамдық сананың бір көрінісі.
Медиа жауапкершілігі және тілге құрмет
Кейбір медиа өнімдер мемлекеттік тілді мазаққа айналдырып, шала-тілдік үлгіні «күлкі» ретінде ұсынды. Бұл үрдіс кезінде рейтинг қуып, көрермен талғамын төмендетуге де қызмет еткен. Одан бөлек, жартылай қазақша, жартылай орысша түсірілген телесериалдардың көбеюі де тіл мәдениетіне салмақ түсіреді.
Ақпараттық бағдарламалардың өзі кейде терең сараптамадан гөрі тұрмыстық әңгіменің деңгейінен аса алмай қалатыны жасырын емес. Мұндай көріністерді сырт көз сараптаса, қазақ қоғамын ұлттық құндылықтарға онша бас қатырмайтын, орысшаға жүйріктерге таңдай қағып, арзан күлкіге алданып отыра беретін жұрт ретінде қабылдауы мүмкін.
Егер ертең сырт жұрттың қазақ халқына көзқарасы өзгеріп жатса, себепті өзімізден де іздеуіміз керек: тіл — тек қарым-қатынас құралы емес, ұлттың беделі мен мәдени салмағын танытатын өлшем.