Нарғазы Тұрғанбековтың ауылы
Үркіншілік
Мынау ұйқы-тұйқы дүние не болып кетті? Дәмелінің есіне бәрі қайта-қайта оралады.
Дәмелінің аты — тілектің ізі
Қазақтың «мұрагер, мұрагер» деп ер бала тілейтіні бар. Дәмелі дүниеге келгенде әке-шешесі тіпті қуана қоймаған: үшінші қыз туғанын естіген әкесі ауылына екі күн бойы жоламай кетіпті. Анасы да өзін айыптыдай сезініп, қатты қысылған екен. Ақыры тағдырға мойынсұнып, «ұл көрсін» деген үмітпен қыздың атын Дәмелі қойған.
Бір жарым жасқа келгенше әкесі бетінен де иіскемегенін анасы талай рет айтып отыратын. Бірақ кейін Дәмелінің артынан үш ұл еріп, аты ақталды: Нарғазы, Жанғазы, Ерғазы. Үшеуі де балуан, батыр, мерген болып өсіп, Қармыс ауылына атақ әкелді. Ал Дәмелі бой жетіп, толықси бастағанда, екі әпкесі бірдей дүние салды.
Нарғазының даңқы елге кең жайылған еді. Дәмелі төркінінен жырақ жүрсе де, «тіл-көзден сақтасын» деп түкірініп, іштей тілек тілеуші еді. Үркіншілік жылы, ақ пен қызылдың алма-кезек айқасында, егер Нарғазы болмағанда, Қармыс ауылы қырылып қалуы да ғажап емес еді.
Көштің ойраны
Жағдай ушыға бастаған жылдары Дәмелі бала-шағасымен төркінін паналаған. Сол кезде алты жасар Ақылжанның ақтың қылышынан аман қалғаны — әлі күнге дейін жүрегін мұздатып жіберетін естелік.
Шабуыл
Жайлаудан түсіп келе жатқан беттері еді. Көш үздік-создық, шұбалаңқы болатын. Бір сәтте аяқасты айқай-шу күшейді: бүйірден атты әскер килікті. Әркім өз басын сауғалап, «Бөдене басына, тұрымтай тұсына» дегендей, көш быт-шыт болды.
Солдаттар қылышпен түйелердің жүгін байлаған арқанды қиып-қиып жібергенде, теңдер топ-топ болып жерге түсті. Кебежелер қирап, ыдыс-аяқ шашылды. Дәмелі алдыңғы түйені жетектеп келе жатқан; алдында — Ақылжан, өзі — екіқабат. Жетектеген түйені тастай салып, құла биемен басы ауған жаққа қарай шаба жөнелді.
Дәмелінің бар ойы — тірі кезінде алдындағы Ақылжанды жау қылышына бермеу. «Ұзаңқырап кеттім-ау» дегенде, бүйірінен бір солдат шыға келді. Дәмелі баласын тарс құшақтап, кеудесімен жаба берді: «Шапса, мені шапсын; қылыш баладан гөрі өзіме тисін» дегені.
Жүгеннің үзілуі
Солдат жақындап келіп, ыржиғандай болды. Құйғыта келді де, Дәмелінің астындағы құла биенің жүгенін сыпырып алып кетіп, жынды адамша бұрылып шаба жөнелді. Жүгенсіз қалған бие құйғытып барады. Жалына жармасып тоқтатайын десе, алдында бала, үстіне — шермиген іші жібермейді. «Енді не де болса құламау керек, баланы құлатпау керек» деп өз-өзін қайрады.
Ақыры бие бір зираттың түбіне жеткенде, қара тұтып тоқтады. Зираттың оң жағында үлкен өзек бар екен. Сол өзектен аттарын жетектеп келе жатқан екі әйел көрінді; оларда да бала бар сияқты. Үшеуі о дүниеден келгендей құшақтасып көрісті.
Зират ішіндегі серт
Басу айтқан — Дәмелі. Қайрат танытып, қалғандарын сабырға шақырды:
— Қайта шапқан жау жаман. Әлгі оңбағандар осы төңіректен алыс емес. Кәне, мына балаларды тыға тұрайық!
— Қайда?
— Мына зираттың ішіне. Дінсіз болса да, зиратқа кірмес.
— Аттарды қайтеміз?
— Ана өзектің табанына апарып, шідерлеп тастайық.
Үш әйел жүректері лүпілдеп, балаларын жетектеп зират ішіне кірді. Аруақтан кешірім сұрап, жалбарынып, жаудан сақтауды тіледі. Алыстан зеңбірек добы жарылғандай гүрс еткенде, балалар селк етіп, бақырып жіберді. Сол сәтте төбенің ар жағынан бір топ атты көрінді. Әйелдер үңірейген есіктен сығалап еді, қайта шегініп, балалардың аузын баса қойды.
Қанжар
Дәмелінің есіне беліндегі Ақылжанның қанжары түсті. Былтыр көп ұстаның бірі сыйға тартып, өтеуіне бір тай алған. Тайды күйеуі Малыбай қимағанда, Нарғазы қоймай бергізген еді. «Ақылжанның садағасы» дегендей, сол қанжар бүгін зират ішінде Дәмеліге сүйеу болды.
Егер аттылар бұрыла қалса, балалардың өміріне қауіп төнсе, көз жұмғанша осы қанжармен қайрат қылмақ. Ашуға мінгені сонша, әйел екенін де ұмытып кеткендей. Бала деген — адамды әрі арыстандай айбарлы етеді, әрі дәрменсіз қылады.
Үш ауыз сөз — бір шешім
- — Өліспей беріспейік!
- — Торғай да балапанын қорғайды ғой!
- — Қылыштағанын көргенше, алдымен өзіміз...
Бақтарына қарай, аттылар бұл жаққа көз салмады. Айдаладағы мола ішінде аңырып отырғанда күн батты. Дәмеліге күннің қызара батқан жүзінде бүгінгі қырғынның қып-қызыл суреті тұрғандай көрінді. Көз алдында ішін жарып аттан құлаған екіқабат әйелдің жалбыраған шашы күн бетін жапқандай болды.
Қараңғы қоюланған сайын үрей де үйіріле түсті: жау түнде тыныстайды-ақ дейік, бірақ онда қайда барады? Дәмелінің бар үміті — бауыры Нарғазы. Сол ғана есіне түсіп, жүрегін жұбатты.
Нарғазының ізі
Нарғазы «ақтар тиді» дегенді естіген бетте, астындағы Құдайторысын аямай, Антоновкідегі қызылдарға шапқан. Орысша ойын жеткізе алмай, ашумен айқайға басқанда, күзеттегі орыс мылтығын кезеп, аттан түсіріп, штабқа айдап әкелген. Абырой болғанда, алдынан әскерше киінген қазақ шығып, мән-жайды тыңдап, сол жерде аттыларды көтеріпті.
«Жергілікті халықты бізге қарсы қою...»
Штабта жолыққан қазақ: «Жергілікті халықты бізге қарсы қою үшін ақтардың әдейі жасаған әрекеті», — деп түсіндірді де, көштер шапқынға ұшыраған жерді бастап апаруды сұрады. Төбенің ар жағынан Дәмелілерге көрінген аттылар — солар екен.
Қызылдар маңайды сүзіп қарап, көштің тас-талқан болғанын өз көздерімен көрді. Нағыз айуандық. Нарғазының есейгелі бірінші рет жылағаны да — сол сәт: ауылдың жиған-тергені шашылып жатыр, бірақ ең ауыры — адамдардың қорланғаны.
Іңірде көштің кешкі қонар жері деп келіскен Қарабөгетке келсе, ұлардай шу, азалы айқай. Еркектер аман, бірақ екі әйел, үш баланы өлтіріп кетіпті. Үш әйел, үш баланың өлі-тірісі белгісіз. Оның ішінде Дәмелі мен Ақылжан да бар деген хабар жетті. Малыбай басын тоқпақтап, өзін-өзі ұрғылап жылады.
Нарғазы үнсіз-ақ бекінді де, Дәмелі мен Ақылжанды іздеуге шықты. Ақтардың кейін шегінгенін кеше көзімен көрген. Көш қираған Шатырбай беткейіне қайта аттанды. Қасына ерген Малыбайдың қанжығасына бір торсық қымыз, бір дорба бауырсақ байлатты.
Кісінеу
Көш қираған жерден төменіректе, Тәуіпмоланың маңында қараңдаған бірдеңе көрінді. Жақындай бергенде, өзектен кісінеген жылқының даусы естілді.
— Мынау құла биенің даусы ғой...
Ер-тоқымы бар, қалмақша байланған, бүйірлері әбден қабысқан үш жылқы тұр, иелері жоқ. Нарғазы Малыбайға «оттата тұр» деп, зират төңірегін шолуға кетті. Аздан соң зират ішінен үш әйел, үш бала улап-шулап шыға келді. Дәмелі Құдайторының жүрісінен-ақ танып, «а, құдайлап» ұмтылды. Нарғазы аттан түсіп, аман қалғандарды кезек-кезек құшақтады.
Малыбай да жер тістеген жылқыларды тастай салып, тұра шапты. Дәмелінің көзіне екі күн молада түнеген өздерінен гөрі, Малыбай жүдеу көрінді: аузына ақсарбастан басқа нәр татпағандай.
Ақылжанның оқуға баруы
Нарғазы «Ақылжанды оқуға өзім апарып беремін» деуші еді. Сол сөзінде тұрып, қалақтай жұқа аққұба баланы Сүзеген молдаға өзі ертіп келді.
Молданың сыны
Молданың өзі Нарғазыдай азамат келгеніне разы сияқты. Бірақ сыр бермеді: жиеніне де, нағашысына да біраз сүзе қарап отырды да, «Бісмілла, рахмани рахим, тілектерің қабыл болсын» деп бетін сипады. Нарғазы мен Ақылжан қоса сипады.
Сүзеген молда қасында астауға салынған былқылдақ көк шыбықтарға көз тастады. «Оқыса — өзіне пайда, оқымаса — мынаны танып қойсын» деген ишара секілді. Ақылжан болса молданың ішкі есебін емес, үйдің тап-таза, жинақы қалпын қызықтады: бала оқитын үй осындай болуы керек дегендей.
Ант
Молда қалың кітапты нұсқап: «Құран алдында жақсы оқимын деп ант ет» деді. Дәрет мәселесі сөз болғанда Нарғазы күліп жіберді, бірақ молда «сәби болса да тазалық керек» деп құманды ұстатып, далаға қол жуғызды.
Бала қайта келіп, кітапқа маңдайын үш тигізіп, ішінен «ант етемін» деп қайталады. Нарғазы оған көз алмай қарады: бала бар ықыласымен, әрі Құдай алдында, әрі нағашысының алдында уәдесін беріп тұрғандай еді.
Әңгіме ел ішіндегі дүрбелеңге, ақ пен қызылдың текетіресіне ауысты. Молда қызылдарды күнәға санағандай сөйлеп, Нарғазыны аңдығандай сұрақтар қойды. Нарғазы болса «кедей де адам» деп қысқа қайырды, әрі «кінәсі жоқ көшті шауып, екіқабат әйелдің ішін жарып кету — хайуандық» деп ашынып айтты. Молда да «Алла жазасын берсін» деп ауыр күрсінді.
Сөз арасында молда Нарғазыға күдік тастады: «Сені қызылдармен байланысың бар дейді ғой?..» Нарғазының шамына тиді. «Қатын-балаңды ақтар турап жатса, қызылдар тұрғай, басқаға барып тығыларсың» деді де, дауды ұлғайтпай, Ақылжанды жетектеп сыртқа шықты.
Жалған дабыл, шын үрей
«Аттан! Аттан! Жау шапты!» деген айқай ауылдың тынышын үш-ақ күнде-ақ бұзды. Үй-үйді аралаған шапқыншы ойбай салып, жұртты астаң-кестең етті: біреуді біреу танымай қалды, абыр-сабыр басталды. Үйлер жығылды, түйелер бажылдады.
Малыбайдың сабыры
Дәмелі күйеуін іздеп шарқ ұрды. Малыбай болса желінің қасында қазық шауып отыр екен: ештеңе болмағандай, қазығын ұштап отыр. Дәмелі күйіп-пісіп: «Жау шапты деп жатыр! Көрмейсің бе, жұрттың бәрі үйін жығып тастады!» деді.
Малыбай керісінше: «Көшпесін, қорықпасын деді. Келе жатқан қызылдар екен» деген хабар жеткізген шапқыншыны тыңдап, байыппен қалды. Нарғазының сәлемі екенін естігенде ғана жұрт сабасына түсті.
Дәмелі еріксіз күліп жіберді: жұрт жығып тастаған үйін қайта тігіп әуре. Малыбай соларға күле қарап: «Ер адамның ұстамды болғаны дұрыс қой» деді. Бірақ Дәмелінің ішіндегі алаң басылған жоқ: «мына әлем тапырақта кедей мен байды кім айырып жатыр?» деген ой маза бермеді.
Күнделікті күйбең қайта басталғанымен, үрей қайтпады. Екі күннен бері шешесі отырған ортаншы бауыры Жанғазының үйіне де соқпағаны есіне түсті. Үлкен қызының шошып оянып, ұйықтай алмай жүргенін ойлағанда, жүрегі сыздап қоя берді.
Ауылдың еңсесі түскен шақ
Дәмелі бұдан әрі шыдай алмайтын халге жетті. Нарғазы екі інісін ертіп, ұшты-күйлі жоғалды. Біреулер «ақтардың жағында екен» деп гу-гу етеді, бірақ нақты хабар жоқ. Әйтеуір әзірге жаман аттан аман.
Үш тірек кеткенде
Үшеуінің бірдей жоқтығы ауылды керемет жетімсіретті: кәдімгі бір тірегінен айырылғандай, елдің де, үйдің де еңсесі түсіп қалды.