Мәтіннің атауын
Жиынтық бағалауға арналған әдістемелік ұсыныстар
Бұл материал 6-сынып білім алушыларына арналған «Қазақ тілі» (оқыту қазақ тілінде) пәні бойынша жиынтық бағалауды жоспарлау, ұйымдастыру және өткізуге көмекші құрал ретінде құрастырылған. Ұсыныстар негізгі мектептің (5–9-сыныптар) жаңартылған мазмұндағы оқу бағдарламасы мен оқу жоспарына сүйеніп дайындалды.
Құжаттың мақсаты
- тоқсан бойынша жоспарланған оқу мақсаттарына жету деңгейін анықтауға мүмкіндік беру;
- бөлім/ортақ тақырып бойынша жиынтық бағалауды өткізуге арналған тапсырмалар ұсыну;
- бағалау критерийлері, дескрипторлар және рубрикалар арқылы нәтижені түсіндіруді жеңілдету.
Кімдерге арналған
Материал мұғалімдерге, мектеп әкімшілігіне, білім беру бөлімінің әдіскерлеріне, критериалды бағалау бойынша мектеп және өңірлік үйлестірушілерге, сондай-ақ өзге де мүдделі тұлғаларға арналған.
Дайындау барысында ресми интернет-сайттардағы қолжетімді ресурстар (суреттер, фотосуреттер, мәтіндер, аудио және бейнематериалдар) пайдаланылды.
Мазмұны (тоқсандар бойынша)
Төменде жиынтық бағалауға арналған бөлімдер мен тақырыптардың қысқаша құрылымы берілген.
1-тоқсан
- Қазақстандағы көрікті жерлер. Лексикография
- Ұлттық және отбасылық құндылықтар. Фонетика
- Әлемнің жеті кереметі. Лексикография
2-тоқсан
- Астана – мәдениет пен өнер ордасы. Лексика
- Тарихи тұлғалар. Лексика
3-тоқсан
- Су – тіршілік көзі. Қазақстандағы өзен-көлдер. Морфология
- Спорт. Белгілі спорт жұлдыздары. Морфология
- Қазақ халқының әдет-ғұрыптары мен салт-дәстүрлері. Наурыз. Морфология
4-тоқсан
- Әлемдегі ірі кітапханалар. Морфология
- Ғылым мен технология жетістіктері. Пунктуация
1-тоқсан тапсырмасы: «Оқжетпес туралы аңыз»
Бөлім
Қазақстандағы көрікті жерлер. Лексикография
Оқу мақсаты
6.1.1.1 — мәтіннің атауын талқылау және алғашқы бөлігін тыңдау арқылы көтерілетін мәселені болжау.
Уақыты
15–20 минут
Тапсырма
- 1) Мәтіннің атауын жұпта талқылаңыз. Мәтіннің алғашқы бөлігін мұқият тыңдап, қалған бөлігінде көтерілетін мәселені болжаңыз.
-
2) Берілген сұрақтарға тыңдалған мәтіннен дәлелдер келтіре отырып жауап беріңіз:
- Батыр бала күнінде қандай болған?
- Батыр алған жарақатын қалай емдеген?
- Оқжетпес қалай тасқа айналған?
Мәтін: «Оқжетпес туралы аңыз»
Көкшетауға ат басын бұратын көптеген саяхатшыларды қызықтыратын нәрсе — табиғаттың көз тартар сұлулығы. Соның ішінде Бурабайдағы Оқжетпес тасының орны бөлек: атауының өзі ерекше. Жыл сайын демалуға барып жүргенімізбен, Оқжетпес жартасының қалай пайда болғанын біле бермейміз, мән де бермейміз. Аңыз былай дейді:
Бурабай деген елді мекенде кезінде Оқжетпес атты баһадүр өмір сүрген. Ол туа сала күн сайын емес, сағат сайын өсіп, жетіле берген; бойы тоқтаусыз ұзарған. Бала күнінде далада ойнап жүрсе, қасындағы балалардың атқан садағы оның кеудесіне әрең жеткен. Бойы биік, өзі батыр болғандықтан, тірі кезінде ел ішінде абыройы асқақ еді.
Жаугершілік заман туып, ол күн артынан күн өтіп жаумен шайқасады. Әр күні жаудың бетін қайтарып, елін аман сақтап отырған. Жарақат алса, жарасын сол көлдің бойында емдеп, Бурабайдың ауасымен тыныстаған.
Бір күні жауға қарсы соғыс қайта басталады. Шайқас ұзаққа созылып, жаудың саны есепсіз көп болады. Айларға созылған соғыстан Оқжетпес шаршап, түнде тынығып жатқан кезінде жау тыңшылары оның сырын біліп, үстінен бас салады. Бірақ алып денелі батыр бұған да мойымай, орнынан сілкіне тұрып қайта соғысады.
Ең ақырында әлі кетіп, демі таусылар шақта Оқжетпес қатты дауыспен: «Уа, Тәңірім, мені жау қолынан өлтіріп, ұятқа қалдырғанша, тасқа айналдыр!» — десе керек. Сол сәтте-ақ аспан айналып жерге түскендей түнеріп, Оқжетпес сол жерде жартасқа айналып кеткен.
Бұл — аңыздың бір нұсқасы ғана. Жалпы Бурабайдағы көптеген табиғи ескерткіштерге қатысты сан түрлі аңыз бар. Аңыз — ертегі емес, шындыққа жанасатын жанр екенін естен шығармаңыз.
Бағалау критерийлері және дескрипторлар
Төмендегі критерийлер оқушының мәтінді болжау, дәлел келтіру және сұрақтарға жауап беру дағдыларын бағалауға бағытталған.
| Бағалау критерийі | Тапсырма | Дескриптор | Балл |
|---|---|---|---|
| Мәтіннің атауын талқылап, көтерілетін мәселені болжайды | 1 |
мәтіннің атауын талқылайды;
алғашқы бөліктің мәнін ашады;
көтерілген мәселені болжайды.
|
6 |
| Сұрақтарға мәтіннен дәлелдер келтіріп жауап береді | 2 |
1-сұраққа жауап береді;
2-сұраққа жауап береді;
3-сұраққа жауап береді.
|
3 |
| Жалпы балл | 9 | ||
Ата-аналарға арналған рубрика (қысқаша)
Төмен
Мәтіннің атауын талқылауда, мәселені болжауда және сұрақтарға дәлелмен жауап беруде қиналады.
Орта
Талқылау және дәлел келтіру барысында кейбір қателіктер жібереді, бірақ негізгі ойды жеткізе алады.
Жоғары
Мәтін атауын талқылап, мәселені орынды болжайды; сұрақтарға мәтіннен нақты дәлелдер келтіріп, толық жауап береді.
Стиль, емле және екпінге бағытталған тапсырмалар
Бөлім
Ұлттық және отбасылық құндылықтар. Фонетика
Әлемнің жеті кереметі. Лексикография
Оқу мақсаттары
- 6.2.2.1 — ауызекі сөйлеу және көркем сөйлеу стильдерінің ерекшеліктерін тілдік құралдар арқылы тану.
- 6.3.6.1 — мәтіндегі орфографиялық және пунктуациялық қателерді сөздіктер мен емле ережелеріне сүйеніп түзету, редакциялау.
- 6.4.2.1 — екпін түрлерін (сөз екпіні, тіркес екпіні, логикалық екпін) сөз бен сөйлем ішінде орынды қолдану.
Тапсырма
- 1) Мәтіндерді мұқият оқып, стильдерін анықтаңыз. Әр стильге тән ерекшеліктерді сөз қолданысы арқылы ажыратыңыз.
- 2) Екі мәтінді қайта оқып, түсіп қалған тыныс белгілерін тауып, тиісті орнына қойыңыз. Мәтіндерден екпін түрлерін анықтаңыз.
1-мәтін: «Келіннің тапқырлығы»
Ертеректе бір қарияның балалары Қамысбай, Қасқырбай, Қойбай, Қубай, Субай, Қайрақбай, Пышақбай, Баубай, Балтабай екен. Балтабай үйге келін түсіріп, жас келінді сынамақ болған атасы өзеннің ар жағынан сасқалақтағансып жүгіріп келіп: «Келін-ау, келін, судың ар жағында, қамыстың бер жағында қойды қасқыр жеп жатыр. Тез ауылға бар да, хабар бер. Балтабай пышақ қайрап әкеліп, қойды адал бауыздап алсын. Мен қасқырды қуып кеттім!» — депті.
Мұнысы — «қысылтаяң шақта келінім қайын аға, қайын ата, қайын інілерінің атын атап қояр ма екен?» деген ойы екен. Сөйтсе, келіншек шапшаң төбеге жүгіріп шығып, күйеуіне: «Шапқы-ау, шапқы, шапшаң кел. Сарқыраманың ар жағында, сылдыраманың бер жағында маңыраманы ұлыма жеп жатыр. Атам: жаныманы білемеге жанып әкелсін дейді. Өзі ұлыманы қуып кетті», — депті.
2-мәтін: дәстүр туралы өлең жолдары
Қайта оралды қазағыма бүгін дәстүрлері — көптен күткен халқымыздың асыл арманы еді. Берекелі қазақ жері — ел мерекелі, дәстүрін жоғалтпаған қазағымның бұл ежелгі.
Шілдехана, бесік той, тұсау кесер, сүндет той — ай, шіркін-ай! Құда түсіп сырға салу, беташарым-ай. Алтыбақан аясында сұлу бойжеткен, қыз-бозбала кең даланы әнімен елтіп тербеткен.
Ер жігітке жарасады озып шыққан бәйгеден, қыз балаға жарасады алқа, шашбау, сәукеле. Жоғалмасын дәстүріміз, ұмытылмасын — ата-баба көзіндей қылып сақтайық қазақ дәстүрін.
2-тоқсан: Астана туралы мәтін және эссе
Бөлім
Астана – мәдениет пен өнер ордасы. Лексика
Оқу мақсаттары
- 6.2.6.1 — оқылым стратегияларын қолдану: комментарий жасау, іріктеп оқу, рөлге бөліп оқу.
- 6.3.4.1 — келісу/келіспеу эссесін жүйелі жазу, себептерін айқын көрсету.
- 6.4.3.1 — неологизм, термин, диалект сөз, кәсіби сөздердің қолданысын түсіну және ажырату.
Мәтін: «Елімнің жүрегі – Астана»
Жер бетіндегі әрбір адам өз елінің елордасын мақтан тұтады. Біздің мақтанышымыз — Сарыарқа төсіне қанат жайған шырайлы шаһар. Астанамыз жыл санап көркейіп, гүлденіп, ажарланып келеді. Келбеті де асқақ, айбарлы. Өзге жұрт қызыға да, қызғана да қарайды.
Астана — бүгін өскелең қала. Кемел де келісімді ойлардың, ізгі ниет пен игі тілеудің қаласы. Есілдің мәрмәр жағалауынан зәулім ғимараттар салуға да, орталық бөлігінде еуропалық үлгідегі шағын орамдар тұрғызуға да орын жетерлік. Астана — Қазақ елі болашағының қаласы: мәдениеттің ошағы, ғылым мен білімнің ордасы.
Жаңа Астананың құрылысы — жас мемлекетіміздің жасампаздыққа ұмтылысының, бүкіл қоғамымыздың жаңаруының символы. Тәуелсіздігіміздің айғағындай көк байрағымызды көргенде, Әнұранымызды естігенде бойыңды асқақ азаматтық сезім билейді. Аз уақыттың ішінде көркейіп, түрленген Астана — Отанымыздың жүрегі ретінде елдігіміздің жаңа беттерін ашқандай.
Жазылым тапсырмасы
«Астана — елімнің жүрегі ме?» тақырыбында келісу немесе келіспеу эссесін жазыңыз. Эсседе мәтіннен іріктелген мысалдарды қолданып, қажет болған жағдайда неологизм, термин, диалект сөздер мен кәсіби сөздерді орынды енгізіңіз.
2-тоқсан: тарихи тұлға туралы мәтін
Мәтін: «Шоқтығы биік ғалым» (Әлкей Марғұлан)
Қазақстан археология мектебінің негізін салушы Әлкей Марғұлан этнография, тарих, шығыстану, әдебиеттану және өнертану салалары бойынша көп еңбек сіңірген. Ол — филология ғылымдарының докторы, академик, профессор. 1904 жылы 11 мамырда Павлодар облысы Баянауыл ауданында дүниеге келген. Әкесі Хақан — атақты Олжабай баһадүрдің тікелей ұрпағы. Анасы Нұрила халық ертегілері мен аңыз-әфсаналарды көп білген.
Қағілез бала бес жасынан оқып-жазуды үйреніп, Қобыланды, Алпамыс, Көрұғлы, Қозы Көрпеш – Баян сұлу сияқты дастандарды оқып, жатқа білген. Бастауыш білімді ауыл мектебінен алады. 1915 жылы Баянауылдағы үш сыныпты орыс мектебінде оқиды. 15 жасында гимназияға бару үшін Екатеринбургке сапар шеккенімен, Азамат соғысының ауыр ахуалы әсер етіп, оқуын жалғастыра алмай қалады.
1919 жылы Павлодардағы мұғалімдер курсына түсіп, бітірген соң ауылына оралып, Далба мектебінде мұғалім болады. 1921 жылы Семей техникумына оқуға түседі, кейін Ленинградта білім алады. Оқу барысында-ақ зерттеушілікпен айналысады. Елге оралған соң қазба жұмыстарын жүргізіп, көне жәдігерлерді тауып, мұражайға тапсырады.
Жинаған материалдары негізінде «Ежелгі Қазақстан қалалары мен құрылыс өнерінің тарихы» атты монографиялық еңбегін жазады. Кейін Орталық Қазақстанды зерттейді. Ғалымның тарих, археология, этнография, әдебиет және өнер салаларына қатысты ондаған кітабы, 300-ден астам ғылыми зерттеуі және 100-ден астам энциклопедиялық мақаласы жарық көрген.
Талқылау тапсырмасы
Қазіргі уақытта Әлкей Марғұлан сияқты ғалымдар немесе тарихи тұлғалардан кімді атар едіңіз? Өзіңіз тарихи тұлға деп есептейтін адам туралы қысқаша айтып, ойыңызды өмірмен байланыстырыңыз.
3-тоқсан: тыңдалым — спорт жұлдызы туралы
Бөлім
Су – тіршілік көзі. Қазақстандағы өзен-көлдер. Морфология
Спорт. Белгілі спорт жұлдыздары. Морфология
Оқу мақсаты
6.1.3.1 — тыңдалған мәтін мазмұнын түсіну, детальді ақпаратты анықтау.
Уақыты
15–20 минут
Мәтін: «Былғары қолғап шебері» (Серік Қонақбаев)
Қонақбаев Серік Керімбекұлы 1959 жылы 25 қазанда Павлодар қаласында дүниеге келген. Әкесі — техника ғылымдарының кандидаты Керімбек Қонақбаев, анасы — мұғалім Балтуған Қонақбаева. Қазақтың атын күллі әлемге танытқан спортшы КСРО-ның еңбек сіңірген спорт шебері атағын 1981 жылы алған.
Ол 1981 жылы Жамбыл гидромелиоративтік құрылыс институтын тәмамдап, 1984 жылы Қазақ мемлекеттік спорт және туризм академиясын бітірген. 1999 жылы Қ.А.Ясауи атындағы Қазақ-Түрік университетінде заңгер-құқықтанушы мамандығы бойынша білім алған. Серік Қонақбаев бокспен 14 жасынан бастап айналысады.
Жетістіктері: КСРО чемпионатының күміс жүлдегері, екі мәрте Еуропа чемпионы, Әлем кубогінің иегері, Мәскеуде өткен ХХІІ Олимпиада ойындарының (1980) күміс жүлдегері, Әлем чемпионатының күміс жүлдегері, КСРО чемпионы. Мәскеу Олимпиадасынан кейін жастардың боксқа қызығушылығы артып, өзі оқыған институтта бокс секциясына қатысатын студенттер саны 40-тан 600-ге дейін өскен.
1981–1987 жылдары бапкерлік қызмет атқарып, коммерциялық Қазақстан спорт клубының, ҚР кәсіпқой бокс федерациясының, ҚР Президенті жанындағы ұлттық спорт қорының президенті болған. Қазіргі таңда қазақ туризм және спорт академиясының профессоры. Серік Қонақбаевтың есімі қазақ бокс тарихында алтын әріппен жазылған.
Детальді ақпаратты белгілеу
Мәтінді қайта тыңдап, төмендегі кестеге кемінде 3 детальді ақпарат жазыңыз (мысалы: жыл, орын, атақ, нақты дерек).
| № | Детальді ақпарат |
|---|---|
| 1 | |
| 2 | |
| 3 |