Қасенді сынағылары келіп

Әсем қаладағы ғылым ордасы және теңсіздік

Хакім хан бұл қалада мешіт-медреседен бөлек, «ғылым оқуы» деп аталатын тағы бір оқу орнын салдырған екен. Ғылым оқуын Сандал есімді ғалым басқарып, оның қол астына отыз ғалым беріліпті. Сол тайпадағы бай-бағлан, ақсүйек, молда-қожа балаларынан шәкірт жиналған.

Хакім ханның Самат пен Салауат деген екі баласы осы мектепте оқитын. Әуелде хан балаларын медреседе оқытпақ болса да, олар ғылым оқуын қалаймыз деп табандаған соң, қалаған оқуына түсіріп, Әсем қалаға жіберген екен.

Қасеннің тағдыры: жоқшылық пен білімге құштарлық

Әсем қалада Бақты деген жесір кемпір өмір сүріпті. Оның Қасен атты ұлы болыпты. Қасен бір жасқа толар-толмаста әкесі қайтыс болып, жесір әйелдің қолында дәулет болмағандықтан, Бақты кемпір баласын көтеріп жүріп, өлместің күнін көріп, он екі жыл өмір өткізіпті.

«Сорлыға сойыл бұрын тиеді» дегендей, Бақты кемпір ауыр науқасқа шалдығып, қайыршылық енді Қасеннің мойнына түседі. Бір күні Қасен қайыр сұрап жүріп, ғылым мектебінің сарайына тап келеді. Терезе жақтан кітап ұстап отырған балаларды көріп, қайыр сұрауды ұмытып, күн батқанша сол жерде тұрып қалады. Кешке үйіне құр қол келіп, шешесі екеуі аш қалады.

Қасеннің екі күн бойы терезе алдында тапжылмай тұруы Самат пен Салауаттың күдігін оятады. «Бәлкім жансыз шығар» деп ойлап, балалар тараған сәтте Қасенге келіп, тергей сөйлейді. Қасен болса өз жайын айтып, білімге ынтыққанын, тіпті аштықтан да сабақтың нәрі күшті болғанын жасырмай мойындайды. Шешесінің де екі күннен бері аш екенін айтады.

Ханзадалар сенбеген соң, одан ғалым оқытқан пәндерді айтып беруін талап етеді. Сонда Қасен терезе сыртынан тыңдаған сабақтарды мүдірмей айтып шығады. Кейбірі ханзадалардың өз есінен шығып қалған екен — Қасен айтқанда қайта естеріне түсіпті. Олар баланың зеректігіне таң қалады.

Сынақ: түсіндіріп беру қабілеті

Ертеңінде Қасен әдетімен терезеге тағы келеді. Бұл жолы Самат пен Салауат оны тосып алып, оңаша жерге шығарып, әдейі күрделі бір кітапты оқып береді: «Біз ұға алмай жүрген сабақты тыңдап, түсіндіріп бер», — деп сынайды.

Қасен кішіпейіл қалып танытып, мән-мағынасына жете алмаса кешірім сұрайды. Самат оқи бастайды. Қасен маңдайын алақанына сүйеп, көзін жұмып, бар назарын сөзге жинап тыңдайды. Самат тоқтаған сайын: «Неге тоқтадыңыз, айта беріңізші, қиыры көп болса да қисыны мол тамаша сабақ екен», — деп ықыласын көрсетеді.

Ханзадалар уәделескен қырық ділдәні беріп, «ертең тағы кел» деп шығарып салады. Самат ағасына: Қасен жансыз емес, тек жоқшылық аяғына тұсау салған дарын екенін айтады. Сөйтіп екеуі оны оқуға кіргізудің амалын ақылдаса бастайды.

Үш достың серті және оқу жолына түсу

Үш мың ділдәсыз мектепке алмайтынын білген ханзадалар Қасенге көмектеспек болады. Дегенмен мұны ханға білдірмей, Қасенді «әкеміздің бір жақыны бауырына салған бала» деп таныстырып, ақы төлемей-ақ «Хакімнің баласымын» дегізіп кіргізудің жолын қарастырады.

Салауаттың ұсынысымен Ғали саудагерге барып, Қасенді ханзадаларша киіндіреді. Артынша Сандал ғалымға келіп, алдын ала келісілген сөздерін айтып, үш мың ділдәні санап беріп, Қасенді ғылым мектебіне шәкірт қылып қабылдатады.

Үш дос Бақты кемпірдің лашығына барып, ендігі өмір-тіршілікке қолдау көрсететінін айтады. Бақты кемпір батасын беріп, дәм татқызып, шашу шашады. Қасен қайыршылықтан құтылып, кітап ұстап, ғалым алдына келіп, ғылым жолына қадам басады.

Қасеннің шапшаң өсуі: шәкірттен ұстазға дейін

Зер сала оқыған зерделі балаға ғалымдар сүйсінеді. Бір жұма ішінде әріп танып, кітаптарды өз бетімен оқитын дәрежеге жетеді. Уақыт өткен сайын ақылы кеңейіп, кейбір терең мәселелерде өзінен үлкен ғалымдарға да түсінік беретін деңгейге көтеріледі.

Бір жыл өткенде Қасенге сабақ беретін ғалымдардың өзі азаяды. Ол тоқтамай, түрлі кітап тауып оқып, түсіндірме жазбалар жасап, өзге балаларға көмектесе бастайды. Ақыры ғалымдар кеңесіп, нашарлау оқитын қырық баланы бөліп, Қасенді соларға оқытушы етеді.

Қайғыны еңсерген соң, Қасен қайтадан ғылымға бар күшін салады. Өз міндетіндегі қырық шәкірт аз күнде-ақ алдыңғы қатарға шығады. Салауат әкесі тұратын қалаға әскер басы қызметіне кетіп, Самат ғылым мектебінің оқытушысы болады. Енді Қасен мен Самат бір үйде тұрады.

Сандал ғалымның орны және мектептің жаңаруы

Бір түні жұрт ұйқыға кеткен уақытта Сандал ғалымның жасы ұлғайған намаз үстінде қайтыс болғаны хабарланады. Самат пен Қасен барып, марқұмның туыс-жаранын жұбатады. Хабар Хакім ханға да жетеді. Хан жаназаға қатысып, қайтарында ғалымдарға: «Кімді ұнатсаңдар, соны бас ғалым етіп алыңдар, қалауларыңды маған жеткізіңдер», — дейді.

Сөйтіп, кеше ғана терезе сыртында тұрған қайыршы бала Қасен ғылым ордасының бас ғалымы атанады. Ол бұрынғы олқылықтарды түзеп, мектепті елден ерек білім ордасына айналдырады. Ең бастысы — кедей балаларына ақысыз оқу жолын ашып, білімге бәрін бірдей ұмтылдырады.

Жамалға ғашықтық және ішкі күйік

Әсем қалада «Сауық сарайы» аталатын орын бар екен. Сол сарайда өнерге сегіз қырлы, қиғаш қас, қарақат көз, қынама бел, мүсіндей сұлу Жамал атты қыз тұрыпты. Бір күні Самат Қасенге: «Аға, бүгін кешке сауық сарайына барайық», — дейді. Екеуі барып, сауық қызып жатқан сәттің үстінен түседі.

Жамалды көрген Қасен сарайға күнде баратын болады. Қасенді көрген сайын Жамалдың да жүрегіне ғашықтық оты түседі. Екеуі іштей бір-біріне ынтық болса да, сөз салу оңайға соқпайды. Ақыры Қасен бір ауыз өлең жазып, би тақтасының үстіне тастап кетеді.

Қасен жауаптың мағынасын: «Арамыз алыс, амалын өзің тап; менде де лаж жоқ» деп жориды. Демек, Жамалдың айттырған адамы бар. Сол оймен Қасен «біреудің некелі адамына қол соза алмаймын» деп, Жамалды қинамау үшін сауық сарайының есігін қайта ашпай қояды.

Бірақ ішкі күйік тоқтамайды. Жатса-тұрса Жамал ойынан кетпей, Қасеннің дерті созылмалы сырқатқа айналады. Самат емші-домшы шақыртып, қаратып баққанымен, Қасеннің хәлі нашарлай береді. Дертінің сырын Қасен өзінен басқаға айтпайды.

Саматтың ізденісі: сыр ашылған сәт

Бір күні Самат «мектеп мөрін жоғалтып, соған қайғырып жатқан шығар» деп ойлап, Қасеннің мөр сақтайтын камзолының қалтасын қарайды. Мөр орнында екен. Бірақ жібек орамалға ілесіп, бір жапырақ қағаз шығады. Самат оқып көрсе: бір бетінде Қасеннің Жамалға жазған өлеңі, екінші бетінде Жамалдың жауабы тұр.

Самат Қасеннің кім үшін ауырғанын біледі. Дегенмен қалада «Жамал» есімді адам көп болғандықтан, қай Жамал екенін нақтылау қажет болады. Самат сауық сарайына барып, Жамалдың әнін тыңдап келіп, көрген-білгенін Қасенге айтады. Әсіресе, бір әннің қайырмасын ерекше мәнермен қайталайды:

Самат осы шумақтың мағынасын терең деп айтқанда, Қасен «Уһ!» деп қатты күрсініп, талып қалады. Есін жиған соң Самат: «Не сырыңыз болса да менен жасырмаңыз. Екеулесіп ақыл қоссақ, бір жолы табылар», — деп жалынады.

Өтен тапқырды іздеу

Самат бұл іске ақыл керек екенін түсінеді. Осы қалада Өтен тапқыр деген, шешендігі мен айласы сайтанды да жолдан тайдырардай адам бар екен. «Жамалмен ағамды қоссам, соның ақылы табылар» деп, Самат Өтенге барып, болған жайды баяндайды да, алдын ала үш жүз ділдә ұстатады.

Өтен мұндай тарыққан адамдардан «жем іздейтін түлкі» сияқты еді. Ол аздап ойланып: «Істің тізгінін маған бер, ханзадам. Күміс кемпірге күле сөйлеп жақындасам ба… Бұл жағына алаң болма, хабар өзімнен болсын», — деп Саматты қайтарып, өзі Күміс кемпірдің үйіне аттанады.

Өтеннің қу атануы бекер емес еді: Күміс кемпірдің үйіне келіп, іске кірісе бастаған тұста оқиға осы жерден үзіледі.