Бір дәу

Кемпірдің үш ұлы және жусанның берекесі

Ерте заманда бір кемпір өмір сүріпті. Оның үш ұлы болыпты. Мал-мүлкі жоқ кемпір күнелту үшін базарға жусан апарып сатып, тапқанынан күн сайын бес тиын арттырып отырады екен. Бір күні сол тиындарын санаса, едәуір ақша жиналып қалыпты.

Қыс таяп қалған соң, кемпір балаларын тоңдырмайын деп қалаға барып, үшеуіне үш шапан сатып әкеледі.

Байғазы сұрауға кеткен жол және қасірет

Үйіне келген соң кемпір үлкен ұлына: «Ауылдың сыртындағы үйлерге барып, байғазы сұрап кел», — дейді. Ұлы «Мақұл» деп жолға шыққанымен, тұман түсіп, адасып кетеді.

Артынша ортаншы ұлы: «Мен де ағамның соңынан барамын», — деп аттанады. Бірақ жолда жолбарысқа кездесіп, ажал құшады.

Кіші ұлы да ағаларын іздеп барғысы келеді. Анасы бастапқыда жібермейді. Алайда жалынып-жалбарынған соң амалсыз рұқсат етеді.

Дәудің қонысы: кілттер, тамдар және таңдаудың салмағы

Кіші ұл жолда адасып, бір тамға тап болады. Терезеден сығалап қараса, ішінде үш дәу ұйықтап жатыр екен. «Оятсам өлтірер», — деп ойлаған бала айналаны барлап, елу-алпыс кілтті көреді.

Ол кілттермен басқа тамдарды аша бастайды. «Бәрін ашпай-ақ, бір-екеуін ғана ашайын», — деп бір тамды ашса, ішінде үш тұлпар тұр екен. Соның ішінен қара тұлпарды таңдап мінеді.

Екінші тамды ашса, үш сауыт, үш қылыш, үш ер, үш найза, үш мылтық, үш садақ — бәрі дайын тұр. Бала ең жақсысын таңдап алып, сауыт киіп, қару асынып, дәудің есігі алдына шығады.

Үш дәумен айқас

Бала: «Кім бар-ау, кім бар-ау?» — деп айғайлайды. Бір дәу: «Мен бармын», — деп шыққанда, бала қылышпен басын шауып түсіреді.

Екіншісі: «Жаңағы бізге бермей, өзі жеп жатыр ма?» — деп шыққанда, оны найзамен түйреп түсіреді.

Үшінші дәу ақырып келіп: «Екі інімді өлтірген қандай дәусің? Алыспақ керек пе, атыспақ керек пе?» — дейді. Бала: «Атысқан — атасының басын алған. Алыспақ керек», — деп жауап береді.

Екеуі үш түн арпалысады. Ақыры бала дәуді әбден титықтатып, үй жанындағы құдыққа итеріп түсіріп, аузын таудай таспен бекітіп тастайды.

Содан соң бала еліне барып, шешесін ертіп келеді де, дәудің үйін өз қонысына айналдырады. Күнде аңға шығып, киік, құлан және өзге аңдарды атып әкеліп күнелтеді.

Тыйым бұзылса: құдықтағы құпия және сатқындық

Бір күні аңға шығарда бала анасына құдықты көрсетіп: «Мына құдықты ашпа», — деп қатаң ескертеді. Бірақ бала кеткен соң кемпір тасын көтереді. Сол сәт құдықтан бір дәу өрмелеп шығады.

Дәу: «Сені өлтірем!» — деп ақырғанда, кемпір: «Өлтірме, мен саған әйел болайын», — деп жалбарынады. Осылайша кемпір дәуді үйге әкеліп, тамақ беріп, сандыққа тығып қояды: бала кеткенде шығарып алып сөйлесіп отырады, бала кешке келгенде қайта сандыққа салып қояды.

Жерден шыққан Желім батырдың дүниеге келуі

Тоғыз ай, тоғыз күн өткенде кемпір бала табады. Нәрестені қайда жасырарын білмей, дәуден ақыл сұрайды. Дәу жоспар айтады: баланың аңнан қайтар жолына жерошақ қазып, баланы киізге орап соған тығуды, ал қара тұлпар сол тұстан өткенде сүрініп, тас ұшып барып нәрестеге тиіп, оның жылауын қамтамасыз етуді бұйырады. Сонда аңшы бала дауысты естіп, нәрестені үйге әкелмек.

Келесі күні кемпір ұлына: «Қарағым, бүгін дәудің қара тұлпарын мін. Мына ат шаршады, тынықсын», — дейді. Ұлы келісіп аңға кетеді. Кемпір жерошақ қазып, баланы солай жасырады.

Кешке қайтарда қара тұлпар сүрініп, тас ұшып барып ошақтағы сәбиге тиеді. Сәби шыр етіп жылайды. Бала аттан түсіп, баланы алып келіп: «Әже, мына баланы бақ, маған серік болсын», — дейді.

Кемпір дәудің үйреткеніндей: «Сен ақылыңнан адасқан екенсің. Бұл бала перінің баласы ма, жынның баласы ма? Қайтып апарып таста», — дейді. Ұлы апарып тастамақ болғанда, кемпір: «Әкелші, сен үшін бағып берейін», — деп тоқтатады.

Осылайша нәрестенің аты Жерден шыққан Желім батыр аталады. Ол ғажайып тез өседі: бір күнде бір жасқа, екі күнде екі жасқа, он күнде он жасқа келеді.

Сандықтағы көз және шешуші айқас

Бір күні дәу кемпірге: «Балам ержетіп қалды. Сандықтың бір жерін тесіп қой. Баламды көрмесем, ішім жарылып кетер», — дейді. Кемпір сандықтың бір жерін тесіп қояды.

Бір кеште кемпір екі баласымен әңгімелесіп отырғанда, Желім батырдың көзі тесіктен сығалап тұрған дәудің көзіне түседі де: «Аға, көз жылтырайды», — дейді. Ағасы қараған сәтте дәу сандықтан атып шығады.

Екеуі таң атқанша алысады. Бір мезетте дәу жеңгелі тұрғанда, бала анасына: «Менің аяғымның астына талқан, дәудің аяғының астына тары сеп», — дейді. Бірақ кемпір қастық жасап, керісінше істейді: дәудің аяғына талқан, баланың аяғына тары себеді.

Бала тайғанап жығылар шақта: «Жерден шыққан Желім батыр, қайдасың?» — деп айқайлайды. Желім батыр жүгіріп келіп, дәудің басын қылышпен шауып түсіреді. Ашумен ол кемпірді бір ұрып қалады, кемпір сол жерде жан тәсілім етеді.

Қанды қамшының белгісі және қалаға сапар

Ертеңіне ағасы: «Қарағым, аңға барып, азық әзірлейік, сосын мен қалаға барып келейін», — дейді. Екеуі аңға шығып, бір айлық азық жинайды.

Ағасы жолға шығарда Желім батырға: «Қамшымды босағаға іліп кетемін. Егер кешіксем, соны алып, “ағам қайдасың?” деп іздерсің», — дейді.

Бір жыл өтеді, ағасы оралмайды. Бір күні Желім батыр босағадағы қамшыдан қан тамып тұрғанын көреді. Ол дереу қара тұлпарын ерттеп, ағасын іздеуге аттанады. Бірнеше ай жүріп, қалаға жетеді.

Қалада ол ағасының ханның қызына ғашық болғанын, ал сол қызға ғашық бір дәудің ағасын өлтіргенін естиді. «Не де болса, сол дәуге барамын», — деп жолға шығады. Жолай ханның үйіне соғады.

Ханның есігі алдындағы әйелдер Желім батырды көріп: «Күйеу келді!» — дейді. Сөйтсе, Желім батыр түр-тұлғасымен ағасына айнымай ұқсайды екен. Олар оны ханның қызына ертіп апарып, осылайша Желім батыр жеңгесімен танысады.

Дәумен бетпе-бет: ақиқат және әділ шешім

Таңертең Желім батыр дәудің үйіне барады. Дәу шыға келгенде, Желім батыр: «Ағамды өлтірген сен екенсің. Ағамның орнына қызыңды бер, болмаса басыңды аламын», — дейді.

Дәу: «Кел, алысайық. Қайсымыз жықсақ, жығылғанымыздың басын кессін», — дейді. Екеуі алысады. Желім батырдың күші басым түсіп, дәу жығылар сәтте: «Жықпа! Ағаңды өлтірген жоқпын. Тауып берейін», — дейді.

Сөйтсе, дәу ағасын өлтірмей, үйінде бір теріге орап, жасырып қойған екен. Дәу болған жайды баян етеді: ханның қызына өзі де ғашық болғанын, ағасы оны өлтірем деп келгенде екеуі күрескенін, ал ағасы «інім келсе екен» деп өзін өлтірмей, бір жерде сақтауды өтінгенін айтады.

Желім батыр келген соң дәу уәдесінде тұрып, қызының қолын беруге келіседі. Ақыры дәудің қызы Желім батырға, ханның қызы ағасына бұйырып, екеуі елдеріне қайтып, мұрат-мақсаттарына жетіпті.