Аяулы алтын қоңыз, байғұс алтын қоңыз

(әңгіме) «Қараңызшы! Әне! Есуасша билеп жүр, бүйі шағып алса керек...» (Ешкімдікі жөн емес)

Вильям Легран және Сэлливанов аралы

Бұдан біраз жыл бұрын мен Вильям Легран деген кісімен жақынырақ таныстым. Ол бір кезде дәулетті гугенот әулетінен шыққанымен, қырсықтың салдарынан бағы тайып, ақыры барынан айырылып кедейленген еді. Байлығынан айрылған соң ел көзінде жүрмеуді ойлап, ежелгі атамекені Жаңа Орлеанды тастап, Оңтүстік Каролинадағы Чарлстон маңындағы Сэлливанов аралына қоныстанды.

Бұл — алабөтен арал. Ұзындығы шамамен үш мильдей, теңіздің қайран құмынан түзілген. Ені тілдей ғана: еш жерде ширек мильден аспайды. Шалшық шілік пен қалың қамысты жанай ағатын, суы зорға жылжитын қылдырықтай бұғаз оны құрлықтан бөліп жатыр.

Мирта тоғайының кей тұста биіктігі он бес-жиырма футқа жетеді; төңіректі ғаламат хош иіске бөлеп, арасынан адам әрең өтетін тұтасқан ну орманға айналады. Сол тоғайдың қақ ортасына жуықтау, аралдың құрлықтан шалғайырақ, шығыс шетіне жақын жерден Легран лашық салып алған екен. Біз танысқан кезде ол сонда тұратын.

Достық, мінез және әдет

Таныстығымыз бірте-бірте достыққа ұласты. Шетқақпай болып жалғыз жүрген адамның бойында таңғаларлық та, қадір тұтарлық та қасиеттер көп болады. Мен Легранның білімдар, қабілеті зор екенін байқадым. Бірақ мінезі біртүрлі: кейде қияқыланып адамға осқыра қарайды, кейде жабырқап, кейде жадырап жүреді — қиялы дерті бар жан тәрізді көрінетін.

Кітаптары жеткілікті болса да, оларды жиі ақтара бермейтін. Бәрінен де аң аулауды, балық аулауды, болмаса теңіз жағасындағы құмдауыт пен қалың миртаны аралап, су бақасының қабыршақтары мен құрт-құмырсқа іздеуді ұнататын. Оның жинаған шыбын-шіркей, жәндік коллекциясына Сваммердамның өзі қызығар ма еді.

Суық күнгі кездесу және күтпеген олжа

Сэлливанов аралы жатқан ендікте қатал қыс сирек. Күзде мұнда үйге от жағылмайды десе де болады. Бірақ 18... жылдың қазан айының орта тұсында күн ерекше суық болып тұрды. Соңғы апталарда көріспеген досыма күн батар алдында келдім. Мен Чарлстонда, аралдан тоғыз миль жерде тұратынмын; ол кезде жол қатынасы қазіргіден әлдеқайда мешеу еді.

Лашыққа келіп, әдеттегідей есікті қақтым. Іштен жауап болмаған соң белгілі орында тығулы тұрған кілтті тауып, құлыпты ашып кірдім. Пеште от маздап жанып жатыр екен — күтпеген, бірақ өте орынды жайт. Пальтомды шешіп, томар сытырлап жанып жатқан пешке креслоны жақындаттым да, үй иесін күттім.

Ымырт түсе Легран мен Юпитер де келді. Олар мені құшақ жая қуана қарсы алды. Юпитер қуанғанынан екі езуі құлағына жетіп, кешкі асқа шалшық шілін әзірлеуге кірісіп кетті.

Легранның көңілі ерекше жадыраңқы еді. Ол бұрын-соңды көрмеген қаусырма қақпақты көлбақа қабыршағын тауып алыпты; бірақ одан да қатты қуантқаны — Юпитердің көмегімен, өз айтуынша, ғылымда белгісіз бір қоңызды ұстап алғаны. Ертең сол қоңыз жөніндегі менің пікірімді білгісі келетінін айтты.

Юпитер де қоңыздың «алтын — іші-сырты бірдей» екенін айтып килікті. Легран болса, жайдары күйімен-ақ оның ауырлығын, қанатының үстіндегі қатты қабыршығы металша жалт-жұлт ететінін дәлелдей сөйледі.

Сурет, дау және үрейлі белгі

Легран қоңызды маған суреттеп бермек болып, сия сауыт пен қалам тұрған столға отырды. Бірақ столда қағаз жоқ екен; жәшікті ашып қарағанмен, одан да табылмады.

— Оқасы жоқ, мынау да жарар, — деді ол. Бешпентінің қалтасынан кір-кір бір жапырақ қағаз шығарып алып, тез-тез сурет сала бастады.

Сол кезде сыртқы есікті иттің тырналағаны, абалап үргені естілді. Юпитер есікті ашқанда, Легранның тайыншадай ньюфаундленд төбеті бөлмеге кіріп, арсалаңдап келіп екі аяғын менің иығыма тіреп еркеледі.

Ит басылған соң, мен қағазға қарадым да, шынымды айтсам, таңғалдым: сурет қоңыздан гөрі эмблемаларда бейнеленетін кәдімгі қу басқа ұқсап тұр еді.

Легран қағазды ренішпен жұлып алғандай болды да, отқа лақтырмақ болып умаждай бергенде, суреттегі бір нәрсе оның назарын шорт кесті. Әуелі ол өрттей жанып, артынша қан-сөлсіз боп қуқыл тартып кетті. Қағазға шұқшиып ұзақ қарады да, шырақты алып бөлменің арғы шетіндегі сандыққа барып отырды. Қағазды аударып-төңкеріп, мұқият тексеріп шықты, бірақ тіл қатпады.

Оның бұл қылығы сөлекет көрінсе де, мен үндемедім. Ол қағазды әмиянына салып, бюроға апарып, кілттеп қойды. Содан кейін ғана сәл сергігендей болғанымен, баяғы жарқылдаған көңіл күйі қайтып оралмады. Үні тұнжырақ шықты, ойы басқа жақта жүргендей еді. Мен де көп бөгелмей қалаға қайтуға ыңғайландым. Ол қон деп қолқаламады, бірақ қоштасарда қолымды бұрынғысынан да қатты қысты.

Бір айлық үнсіздік және Юпитердің үрейі

Арада бір ай өтті. Леграннан еш хабар болмады. Бір күні Юпитер Чарлстондағы үйіме келді. Ақ көңіл қарттың мұншалық абыржығанын бұрын көрмеген едім; досым бір пәлеге ұшырады ма деп қатты састым.

Юпитердің айтуынша, Легран «сырқат», бірақ «еш жерім ауырады» демейді. Күні бойы өңі қуарып, жанарын жерден алмай теңселіп жүреді, аузы тыным таппай әлденелерді «есептеп», бұрын-соңды көрмеген ғажап цифрларды жазатын көрінеді. Кейде таң атпай кетіп, түн ортасына дейін жоғалып кетеді.

Юпитердің осы әңгімесінен-ақ жайсыздықтың салқыны сезілді. Менің де ішіме күдік кірді: Легранның басына баяғы бақытсыздықтың елесі қайта оралып, ақылын тұмшалап бара ма екен?

Хат және белгісіз «аса маңызды іс»

Юпитер маған Легранның хатын тапсырды. Онда Легран менің мүлде келмей кеткенімді сұрайды, қатты сөз айтып қойдым ба деп алаңдайды. Өзі де соңғы кезде бір іспен әуре болғанын, денсаулығы оңып тұрмағанын, Юпитердің «әлпешімен» әбден зығырданын қайнатқанын жазады. Кеше қашып кетіп, жалғыз өзі құрлықтағы тауға барып күні бойы қыдырып қайтқанын, сол үшін Юпитердің оны сабамақ болып сойыл сайлап қойғанын да айтады.

Хаттың сарыны бірден күдігімді күшейтті: сөз саптауы Легранға ұқсамайды. Дегенмен уақыт оздырмай, Юпитермен бірге жолға шығуға бел будым.

Жолға қам: шалғы мен күрек

Пристаньға келгенде, мінетін қайықтың ішінде жатқан су жаңа шалғы мен екі күрек көзіме түсті.

— Бұларың не, Юп? — деп сұрадым.

— Шалғы мен екі күрек, масса, — деді ол. — Масса Вилл қаладан сатып әкелуді тапсырды. Қыруар ақша төледім.

Юпитерден мәнді жауап шығара алмайтынымды түсініп, қайыққа мініп желкенді көтердім. Қуалай соққан қоңыр жел бізді Моултри фортының солтүстік жағындағы жартастың қойнауындағы аядай шығанаққа лезде жеткізді. Ол жерден Легранның лашығына дейін екі мильдей жаяу жүріс бар.

Қайта қауышу: көзіндегі от, сөзіндегі жұмбақ

Біз күндізгі үштер шамасында жеттік. Легран бізді тағатсыздана күтіп отыр екен. Қолымды қатты қысып амандасты. Толқулы кейпі менің күдігімді үдетті: өңі қашқан, жүзі қуқыл, шүңірейген көздері ойнақшып, от шашады.

Амандасқаннан кейін, сөз ыңғайын тауып: — Лейтенант Дж.-дан алтын қоңызыңызды алдыңыз ба? — деп сұрадым.

— Әрине, алдым! — деді де, қып-қызыл болып кетті. — Ертеңіне-ақ қайтып алдым. Енді мен ол қоңызды тіріде қолымнан шығармаймын. Сіз білесіз бе, Юпитердікі дұрыс екен.

— Юпитердің несі дұрыс?

— Қоңыз таза алтыннан жасалған!

Бұл сөзді ол мейлінше байсалды түрде айтты. Мен аң-таң болып қалдым.

Юпитер қоңызды әкелгісі келмей қашқақтады, ақыры Легран өзі барып, шыныланған жәшіктен алып келді. Қоңыз шынында да ғажап: қабыршығы бейне алтынмен апталғандай жалт-жұлт етеді, салмағы да әдеттегіден ауыр. Арқасында екі дөңгелек қара дақ және бір ұзынша дақ бар.

«Экспедиция»: көмек сұрау және менің қарсыласуым

— Сізді шақыртқан себебім, — деді Легран, — тағдыр мен қоңыздың әзірлегенін білу үшін сізден ақыл-кеңес әрі көмек сұрау еді...

Мен оны тоқтатып: — Қымбатты Легран, сіз шынымен сырқат сияқтысыз. Емделуіңіз керек. Бәрін қойып, қазірден бастап төсекке жатыңыз. Мен біраз күн қасыңызда болайын, — дедім.

Ол тамырын ұстатып, өзін «денім сау, тек көңілім қатты толқулы» деп қайталады да, менің шын көмектескім келсе, сол толқуды басуға жәрдемдесуімді өтінді.

Оның жоспары дайын екен: Юпитер екеуі құрлықтағы тауға «экспедицияға» шықпақ. Сенімді көмекші керек, ал толық сенетін адам — мен ғана.

Легран мұны «аса өкінішті» деп қабылдап, онда өздері-ақ аттанатынын айтты. Сол сәтте оның шынымен есі ауысқандай көрінді. Мен тоқтатуға тырысып, олар тауда қанша уақыт болатынын сұрадым. Легран түні бойы болып, күн шыққанша қайтып ораламыз деді.

Мен ақыры шарт қойдым: бұл әбігер аяқталып, үйге оралған соң, ол мені өзін емдейтін дәрігердей сөз айтпай тыңдауға азаматтық арымен уәде беруі тиіс...