Қазақ халқының қалыптасуы

Қазақ халқының этногенезі: пайда болуы мен қалыптасуы

Қазақ жерінде халық болып қалыптасу үдерісі алғашқы қауымдық құрылыс ыдырағаннан кейін басталып, қола дәуірі (б.з.д. II–I мыңжылдықтар) мен темір дәуірі (б.з.д. VII–IV ғғ.) кезеңдерінде жалғасты. Бұл үрдіс негізінен Қазақстан аумағын ежелден мекендеген байырғы тайпалардың тарихи дамуына сүйенді.

Ерте кезеңдер: тілдік және антропологиялық негіздер

Орта Азия мен Қазақстанның ерте дәуірлерін зерттеуші ғалымдардың пікірінше, қола дәуіріндегі Андрон және Беғазы–Дәндібай мәдениеттері, сондай-ақ темір дәуірінде өмір сүрген сақ пен сармат тайпаларының бір бөлігі иран тілдес болған. Антропологиялық тұрғыдан бұл кезеңдегі тұрғындарда европеидтік негіз басым болып, монголоидтық белгілер де байқалған.

Қазақ халқының бастауына сақтармен қатар үйсін, қаңлы сияқты тайпалар да кіреді. Қазақ халқының шығу тегін түсіндіруде екі маңызды бағыт қатар қарастырылады: лингвистикалық және антропологиялық мәселелер. Бұл екі үдеріс те аймақта қатар дамып отырды.

Ғұн дәуірі және этникалық жақындасу

Б.з.д. I ғасырда Солтүстік ғұндардың құрамына кірген көптеген түркі тілдес тайпалар Орталық Азиядан Тянь-Шань арқылы өтіп, Қаңлы тайпалық бірлестігімен көрші отырды. Ғұндардың Қазақстанға өтуінің екінші толқыны б.з. II ғасырдың бірінші жартысында орын алды: солтүстік ғұн тайпалары Шығыс Қазақстан мен Жетісуға қоныс аударып, VI ғасырға дейін өмір сүрген Юэбань мемлекетін құрды.

Ғұндардың біріктіруші рөлі нәтижесінде сырттан келген тайпалар мен байырғы тұрғындардың этникалық жақындасуы жеделдеді. Бұл жаңа этникалық қауымдастықтардың қалыптасуына ықпал етіп, өңірдегі этникалық үдерістердің бағытын айқындады. Түркі тілі кеңірек тараған сайын, белгілі бір дәрежеде моңғол тектес ықпал да күшейді; үйсіндер мен қаңлылар арасында монголоидтық белгілердің артуы б.з. I–V ғасырлар аралығында байқалады.

Түркі қағанаттары және ортағасырлық мемлекеттер

Б.з. VI ғасырынан бастап үйсін, қаңлы сияқты ертедегі атаулар деректерде сирей түседі. Бұл кезеңде Қазақстанның оңтүстігіне шығыстан және Алтай–Сібір бағытынан келген түркі тайпаларының ықпалы күшейді. VI ғасырда Қазақстан аумағы Түркі қағанаты құрамына енді; оның құрамында 30-дан астам түркі тілдес ру-тайпалар болды, ал бұрынғы тайпалық бірлестіктер соларға сіңісіп кетті.

Қазақтардың халық болып қалыптасуына ерекше ықпал еткен екі саяси құрылым жиі аталады: Қыпшақ хандығы (Ертіс пен Еділ аралығы) және Қарахан мемлекеті (оңтүстік, оңтүстік-шығыс Қазақстан). Қарахандар дәуірінде қарлұқ ықпалы айқын болды. Найман мен керей сияқты шығыстан ығысқан тайпалардың да этникалық құрамға әсері күшейді.

Монғол шапқыншылығы және қалыптасудың баяулауы

XIII ғасырдың басында Қарахан мемлекеті әлсіреген тұста монғол шапқыншылығы басталып, өңірдегі ірі саяси бірлестіктерге соққы берді. Монғолдар Қарахан мен Қыпшақ құрылымдарын күйретіп, қазақ халқының қалыптасу үдерісін XV ғасырға дейін кешеуілдетті.

Ұлыстар жүйесі орнағанымен, Қазақстан жеріндегі ру-тайпалар арасындағы байланыстар әлсіреді: тайпалар әртүрлі аймақтық құрылымдарға (Жошы ұлысы, Шағатай ұлысы, Үгедей ұлысы, Алтын Орда, Ноғай Ордасы, Көк Орда, Ақ Орда) қарады. Кейбір ірі тайпалар қоныс аударды (мысалы, қыпшақтардың бір бөлігі Солтүстік Қазақстан мен Батыс Сібірге көшті). Соған қарамастан тіл бірлігі толық жойылған жоқ: түркі тілдік негіз бұған дейін-ақ орныға бастаған еді, әрі монғолдардың өздері де көп жағдайда түркілену үрдісіне түсті.

Үш жүздің қалыптасуы: этникалық-экономикалық топтасу

XIV–XV ғасырларда феодалдық қатынастар нығайып, Моғолстан, Ақ Орда, Әбілхайыр хандығы, Ноғай Ордасы аумағында саяси қақтығыстар жүргенімен, халықтар арасында бірігуге ұмтылу күшейе түсті. Қазақстанның ежелгі тайпалары тарихи-географиялық, экономикалық және саяси оқшаулану жағдайларының ықпалымен этникалық тұтастыққа бет бұрды. Соның нәтижесінде үш этникалық-шаруашылық топ айқындалып, Үш жүз қалыптасты: Ұлы жүз, Орта жүз, Кіші жүз.

Жүздердің нақты қашан және қалай ұйымдасқаны туралы пікірлер әртүрлі. Сонымен бірге үш жүз құрамындағы тайпалар қатаң түрде бір-бірінен оқшау болмағанын да ескерген жөн: мысалы, арғын, қыпшақ, алшын сияқты атаулар үш жүздің бәрінде де ұшырасады.

«Қазақ» этнонимі: мағынасы мен шығу тегі туралы пікірлер

«Қазақ» этнонимінің шығу тегі ұзақ уақыт бойы зерттеушілер арасында пікірталас туғызды. Кейбір деректерде бұл термин әлеуметтік мәндегі «қазақлық» (еркін, басы бос жүру, руынан уақытша бөліну) ұғымымен байланыстырылса, басқа бір пікірлер Жәнібек пен Керей бастаған топтың Жетісуға көшіп, «өзбек-қазақ», кейін «қазақ» аталуымен сабақтастырады.

Кейбір жорамалдар «қазақ» атауын екі көне тайпалық одақтармен, не «хас» (нағыз) және «сақ» сөздерінің бірігуімен байланыстырады. Қазақстан тарихына арналған еңбектерде бұл атау IX–X ғасырларда Шығыс Дешті Қыпшақ аумағында әлеуметтік мәнде, ал XI–XII ғасырларда этникалық-әлеуметтік топтарды атауда қолданылғаны айтылады. Қыпшақ тайпаларының топтасуы қазақ қауымдастығының қалыптасуында маңызды кезең болғаны да көрсетіледі.

Ғылыми талқылар: ұқсастырулар және сын

Зерттеушілер екі жүз жылға жуық уақыт бойы «қазақ» терминінің семантикасын ашуға талпынып келеді. Ұсынылған болжамдардың ауқымы кең: ғылыми тұрғыдан иланымды пайымдаулардан бастап, тек дыбыстық ұқсастыққа сүйенетін этимологияларға дейін бар. Дегенмен түпкілікті, баршаға ортақ тұжырым әлі қалыптасқан жоқ.

Тарихнамада «қазақ» атауын Кавказ өңіріндегі Касахия, касог, кашак тәрізді атаулармен ұқсастыру әрекеттері кездеседі. Алайда мұндай ұқсастырулар көбіне сөздердің үндестігіне ғана сүйеніп, тарихи-мәдени сәйкестіктер мен этникалық байланыстарды жүйелі түрде дәлелдеуге жеткіліксіз деп сыналады. Кавказтанушылар касогтарды абхаз-адыгей тобына жататын жергілікті қауым ретінде сипаттайды; тілдік және антропологиялық ерекшеліктері тұрғысынан олар қазақтардан едәуір алшақ.

Қорытындылай айтқанда, «қазақ» атауының шығу тегі туралы пікірлер көп болғанымен, мәселені шешу үшін бір ғана атауды өзге атаулармен механикалық ұқсастырудан гөрі, тарихи-мәдени ортақтықтарды дәлелдейтін кешенді зерттеу тәсілі маңызды.