Қараңғылық құрысын
Ән мен жарыққа толы аңғар
Ертеде гүл-бәйшешегі жайқалған кең аңғарда таңдайынан күй төгілген әнші бұлбұл өмір сүріпті. Өз тұқымының ішінде одан асқан әнші болмапты. Ол орманды аралап, ағаштан ағашқа қонып, күні-түні тыным таппай сайрай береді екен.
Оның әуені мүлгіген тауды да, қалғыған орманды да, шыққа оранып балбыраған гүлді де тербетіп жіберетін. Таң арайын да, күннің шұғыласын да сұлу әнімен қарсы алатын.
Бұлбұлдың таң алдындағы жыры
«О, құдіретті күн! Төк шапағыңды кең аңғарға! Жайқалып, жандансын дала, жайнасын өңір! Сен бар жерде — өмір бар. Сен бар жерде — тірлік бар. Бақыт та, шаттық та сенің мөлдір шұғылаңда!
Түнекті түріп, қараңғылықты серпілтіп, бүкіл әлемге жарық сәулені себелейтін құдіретті күн — өзіңсің!» — деп, бұлбұл таң алдында саңқылдай жыр төгетін.
Әнге оянған тіршілік
Таң ата бастағанда шалқыған әуен жасыл аңғардың үстінде қалықтайтын. Сол маңдағы құстар мен аңдар, сықырлауық қанатты көбелек, қыпша бел инелік, гүл шырынын іздеген бал арасы, ызылдақ шіркей — бәрі бұлбұлдың әнімен бірге оянып, күнделікті әрекетіне құлшына кірісетін.
Әуеннің әсері
Ән табиғатты серпілтіп, тынысты кеңейтетіндей еді: аңғардың өзі тыңдап тұрғандай болатын.
Таңның қуаты
Күн шұғыласы келген сайын тіршілік күшейіп, ұйқы сейіліп, қимыл-қозғалыс арта түсетін.
Ортақ ырғақ
Бір ғана дауыс бүкіл аңғарға ортақ ырғақ сыйлап, әр жан иесін өз ісіне жетелейтін.
Қараңғылықты қалаған қарсылық
Алайда осы аңғардағы бір жартастың қуысында, қараңғы үңгірді мекендейтін жарқанат әлемді тербеткен бұлбұлдың әнін өлердей жек көріпті. Таң сыз бере бұлбұлдың үні естілсе, ол қапас үңгіріне тығылып алып:
«Уа, үнің өшкір! Үнің өшсін! Көмейіңе тас тығылсын!» — деп, өршелене қарғайтын.
Ал бұлбұл болса таңның нұрын, күннің шапағын жырға қосып, шаттық әнін шырқай беретін. Жарықтан қорқатын жарқанат қараңғы үңгірдің түбінде жатып:
«Қараңғылықтың құшағы жақсы ғой. Соны да түсінбейді. Қызық өмір менің үңгірімде», — деп күңкілдеп, күйініп отыра беретін.
Ал аңғар үстінде бұлбұлдың әні тынбайтын: «Жарқыра, күн нұры! Жадыра, кең дүние! Қараңғылық құрысын! Бұлт баспасын көк жүзін!»
Саңқылдаған бұлбұлдың әніне аңғардағы барлық әнші құс үн қосатын.
Залым ойдың серіктесі: қарақұрт
Бір күні жарқанаттың үңгіріне қарақұрт кіріп, екеуі сырласыпты. Жарқанат мұңын шағып, қарақұртқа жалынған екен:
«Айналайын, қарақұрт, екеуіміз дос едік қой. Мен қараңғыны ұнатамын, сен біреудің қанын сорғанды жақсы көресің. Дүниеде сенің уыңнан шошымайтын жан иесі жоқ. Сен шақсаң, таудай түйені де құлатасың…»
Жарқанаттың мақтауына елтіген қарақұрт: «Маған не істетпексің?» — деп сұрайды.
Сонда жарқанат безілдеп: «Осы аңғарда бір зар жақ бұлбұл бар. Ұйқы бермейді. Даусы мезі қылды. Естісем, тұла бойым тітіркенеді. Құртшы соны, жойшы көзін! Мүлгіген қараңғыда тыныш өмір сүрейік!» — дейді.
Бұлбұлдың әсем үні топас, залым қарақұрттың құлағына кіріп те шықпайды екен. Дегенмен, жарқанаттың жалынышын жерге тастамай: «Шағайын! Көзін жояйын!» — деп уәде беріпті.
Жақсылықтың айласы
Қарақұрт ағаш бұтағында сайрап отырған бұлбұлға келеді. Мұны көрген бұлбұл сәл ойланып тұрып, қарақұртқа былай дейді:
«Уа, қарақұрт, тыңда мені! Мен өмір бойы жер бетіндегі тіршілікке жақсылық жасап келемін. Ойлағаным — ізгілік, жырлағаным — жақсылықтың нышаны. Ажалым сенен бе, кім білсін?
Олай болса, өлер алдында саған да бір жақсылық жасайын. Тақыр жерде тырбаңдап жүріп, бұл өмірден не көрдің? Ұста менің құйрығымнан. Мен сені аспанға алып шығып, мына кең аңғардың тамашасын көрсетейін. Өміріңде ұмытылмас».
Қарақұрт келісіп, бұлбұлдың құйрығына жабысып алады. Бұлбұл қанатын кең жайып, биікке самғайды. Аңғар үстінде қалықтап жүріп, таң нұрын да, күн шапағын да әніне қосып, сайрай береді.
Бұлбұлдың балдай тәтті әуені қарақұрттың да тас жүрегін жібітеді. Әсем әнге балқып отырған қарақұрт байқаусызда бұлбұлдың арқасынан аунап түседі. Құлдырай құлап, тасқа соғылып, мылжа-мылжасы шығады.
Түйін
Сөйтіп, арамзалардың ойы іске аспапты. Жарқанат өз үңгірінде күңкілдеп жата беріпті.
Ал бұлбұл болса бүгінге дейін таң нұрын, күн шапағын жырға қосып, тынбай сайрап келеді екен.
Кейде жарыққа қарсы тұрған қараңғылықтың өзі әннің алдында дәрменсіз: жақсылық та, сұлулық та өз жолын табады.