Қазақша рефераттар

Ақшаның мәнi мен пайда болу тарихы

Ақша деген не және ол қалай пайда болды?

Ақша реформаларын талқыламас бұрын, ең алдымен ақшаның мәнін және оның шығу тегін түсініп алған дұрыс. Күнделікті өмірде ақшаны көбіміз “жай ғана қағаз ақша мен монета” деп қабылдаймыз. Алайда ақша — қоғамдық қатынастардың ішінде пайда болатын экономикалық категория: ол құн өлшемі, айналым және төлем құралы, сондай-ақ жинақ құралы қызметтерін атқара алады.

Тауар, құн және айырбас: бастапқы негіз

Ақша ежелгі заманда, тауар өндірісінің дамуына байланысты қалыптасты. Тауар — сату мен айырбастау үшін өндірілген еңбек өнімі. Бірақ кез келген зат тауар бола бермейді: егер оның тұтыну құны қоғам тарапынан мойындалмаса, оны өндіруге кеткен еңбек пен уақыт мәнсіз болады, ал бұйым тауарлық формаға ие болмайды.

Әрбір тауар, бір жағынан, қажетті тұтыну құнын алудың құралы болса, екінші жағынан, өндіруші үшін айырбас құны ретінде көрінеді.

Мысал (кездейсоқ айырбас)

Алғашқы қауымдық құрылыс кезінде айырбас құны көбіне жай немесе кездейсоқ формада көрінді: 1 балта = 5 құмыра, 1 қап бидай = 1 қап өзге өнім және т.б.

Жалпы эквиваленттен ақшаға дейін

Тауар өндірісі ұлғайған сайын жиі айырбасталатын белгілі бір тауарлар басқа тауарлардың барлығына қатысты жалпы эквивалент қызметін атқара бастады. Осылайша құнның кеңейтілген формасынан біртіндеп жалпы құндық формаға өту жүрді.

Уақыт өте келе жалпы эквивалент рөлі нақты тауарларға бекіп, олар ақша деп аталды. Демек, құнның жалпы құндық формасы ақшалай формаға айналды. Тарихи эволюция барысында “ақша” қызметін әртүрлі тауарлар атқарды.

Алғашқы ақшаның негізгі түрлері

1) Мал — айырбас құралы

Ең ірі еңбек бөлінісінің нәтижесінде мал бағушылардың бөлініп шығуы малды айырбас құралына айналдырды. Табиғи-климаттық ерекшеліктерге қарай: шалғынды өңірлерде жылқы, сиыр, қой, шөлейт аймақтарда түйе, тундрада бұғы жалпы эквивалент рөлін атқарды.

Тарихи деректерде бұл құбылыстың іздері көп: Гомер поэмаларында өгіздің құн өлшемі болғаны айтылады; латын тіліндегі “pecunia” (“ақша”) сөзі “pecus” (“мал”) сөзінен тарайды. Ежелгі Русьте металл ақшаға өткеннен кейін де “мал” атауы ұзақ сақталған.

“Капитал” ұғымының шығу тегі де малмен байланыстырылады: көне герман тілдерінде бұл сөз мал басының көптігі арқылы меншік иесінің байлығын білдірген.

2) Жүн — тауар-ақша

Солтүстік халықтарында айырбасқа жиі түскен құндылықтың бірі — жүн. Ежелгі скандинавтар әртүрлі тауарларды сатып алуда құстар мен аңдардың жүнін қолданған. Құс жүні Солтүстік Сібір халықтарында, аң жүні Солтүстік Америкада жалпы эквивалент ретінде пайдаланылды. Жүн ақшалар Моңғолияда, Тибетте және Памир өңірлерінде де кең таралған.

Ежелгі Русьтің арабтармен, хазарлармен және Византиямен саудасында жүн маңызды орын алды. Тарихи дерек бойынша, 1610 жылы қолға түскен әскери қазынадан 5450 рубль күміс және 7000 рубль жүн табылған.

3) Бақалшақ (раковина) — теңіз жағалауының ақшасы

Жылы теңіз жағалауларын мекендеген тайпалар айналыс құралы ретінде бақалшақ ақшаларды қолданды. Тарихта олардың әртүрлі атаулары сақталған: чангос, цимбис, бонгес, хайкве және т.б. Әсіресе көлемі түймедей ақшыл-қызғылт түсті Кари бақалшағы кең тарады.

Жіпке тізілген бақалшақтар Ежелгі Үндістанда, Қытайда, Үндіқытайда, Африканың шығыс жағалауында, Цейлонда және Филиппин аралдарында алғашқы ақша қызметін атқарған. Солтүстік Американың кейбір жерлерінде бақалшақтар әшекей ретінде де, айырбас құралы ретінде де қолданылды.

Метал ақшалар: алтын мен күмістің алға шығуы

Кейін металдардың ішінде басты рөл біртіндеп алтын мен күміске өтті, өйткені олар жалпы эквивалентке қажет қасиеттерге көбірек ие болды. Дегенмен металдар бұрынғы ақша формаларын бірден ығыстырып шығарған жоқ: ұзақ уақыт бойы металл ақшалар тауар формасын сақтады.

Темір ақша

Күрек, таға, шеге, шынжыр сияқты формаларда ұзақ сақталды.

Грек “драхмасы”

“Бір уыс шеге” мағынасын білдіреді деген түсіндіру бар.

Мыс, күміс, алтын

Қазан, құмыра, қалқан; ал күміс пен алтын — әшекей (жүзік, сырға, білезік) түрінде де қолданылған.

Біздің дәуірімізге дейінгі XIII ғасыр шамасында салмағы көрсетілген құймалар пайда бола бастады. Сол себепті көптеген ақша бірліктері салмақ атауларымен байланысты: фунт стерлинг, ливр, марка және т.б.

Уақыт өте келе белгілі массасы бар әртүрлі пішіндегі металл ақшаларды біркелкі пішінді, бірақ әртүрлі массалы металл ақшалар алмастырды. Монетаның пайда болуы — ақшаның қалыптасуындағы соңғы тарихи кезеңдердің бірі.

Ақша — зат емес, қоғамдық қатынас

“Ақша — зат емес, ол — қоғамдық қатынас” деген тұжырым ақша табиғатын дәл сипаттайды. Ақша адамдар арасындағы өндіріс пен бөлу процесінде қалыптасатын экономикалық байланыстарды көрсетеді. Қоғамнан оқшау адам үшін ақшаның мәні жоқ: мысалы, Робинзон Крузоға ақша емес, тіршілікке қажет заттар ғана маңызды болды.

Ақшаның мәні: үш қасиеттің тоғысуы

Экономикалық категория ретінде ақшаның мәні үш қасиеттің бірігуімен көрінеді:

  • Жалпыға тікелей айырбасталу: ақша айырбастаудың әмбебап мүмкіндігін білдіреді.

  • Айырбас құнының дербес формасы: ақша тауарды тікелей өткізумен ғана шектелмей, несие беру, бюджеттік түсімдерді қалыптастыру, әртүрлі төлемдер сияқты операцияларда қолданылады.

  • Еңбектің сыртқы заттық өлшемі: тауарға жұмсалған еңбектің құны ақша арқылы өлшеніп, салыстырмалы түрде айқындалады.

Тарихи тұрғыдан социализм жағдайында ақшаның тікелей айырбасталу мүмкіндігі едәуір тарылып, көбіне қоғамдық өнімді бөлу және пайдалану аясымен шектелді: кәсіпорындар, жер, орман, жер қойнауы байлықтары еркін сатылмады. Қазіргі кезеңде тікелей айырбастау аясында ақшаны қолдану көлемі айтарлықтай кеңейді.

Алтынның рөлі туралы пікірталас

Экономистер арасында алтынның “ақшалай тауар” ретіндегі рөлі туралы әртүрлі көзқарастар бар:

1-көзқарас

Алтынның демонетизациялануы аяқталды, ол ақша қызметін толық тоқтатты; жалпы эквивалент қызметін несие ақшалар атқарады.

2-көзқарас

Алтын ақшаның классикалық қызметтерін белгілі бір деңгейде атқаруын жалғастырып келеді.

3-көзқарас

Алтынның жартылай демонетизациялануы жүріп жатыр: ол ерекше тауар ретінде жалпы эквивалент қасиеттерін сақтап қалған.

Қазіргі кезде көптеген елдерде ішкі айналыста алтын қолданылмайды: төлем, айналыс және қорлану қызметтерін негізінен қағаз және несие ақшалар атқарады. Соған қарамастан, алтынды дүниежүзілік ақша ретінде қарастыру дәстүрі сақталып келеді, яғни ол халықаралық деңгейде жалпы эквивалент ұғымымен байланысты.