Ғұн тайпалары
Ерте темір дәуірі: тайпалық одақтар мен көне мемлекеттік құрылымдар
Ерте темір дәуірінде Еуразия далалық белдеуінде әскери ұйымшылдық, көшпелі шаруашылық және халықаралық байланыстар күшейіп, тайпалық одақтар ірі саяси күшке айналды. Жазба деректер (грек, парсы, қытай) мен археологиялық материалдар сақ, сармат, үйсін, қаңлы және ғұн бірлестіктерінің қоғамдық құрылысы, шаруашылығы мен мәдениетін салыстыра қарастыруға мүмкіндік береді.
Қарастырылатын тақырыптар
- 1) Сақ тайпалық одақтары Геродот, Ахеменид жазбалары, әскери қарсыласулар, шаруашылық және «аң стилі»
- 2) Сарматтар Батысқа жылжу, тайпалық құрам, археологиялық кезеңдер мен мал шаруашылығы
- 3) Үйсін және Қаңлы Қытай деректері, саяси құрылым, Жібек жолы, шаруашылық пен діни нанымдар
- 4) Ғұндар Мөде реформалары, бөліну, көші-қон толқындары, Еуропаға ықпал
Сақ тайпалық одақтары
Б.з.б. V ғасырдың екінші жартысына қатысты Геродоттың «Тарих» еңбегі және өзге жазбалар б.з.б. I мыңжылдықтың орта шенінде Орта Азия мен Қазақстан аумағында сақ деп аталатын бірнеше тайпалардың қуатты әскери одақтары болғанын баяндайды. Бұл одақтарға массагеттер, каспийлер, исседондар, кейінірек алаңдар мен сарматтар да енгені айтылады.
Ахеменид деректеріндегі сақтардың жіктелуі
Персия патшасы I Дарийдің Нақшы-Рустамдағы тас жазбаларында сақтар үш топқа бөлінеді:
- Сақ-хаумаварга «Хаома» сусынын дайындайтын сақтар (Ферғана өңірімен байланыстырылып түсіндіріледі).
- Сақ-тиграхауда Төбесі шошақ бас киімі бар сақтар (Сырдарияның орта ағысы мен Жетісу аумағы).
- Сақ-парадарая «Теңіздің арғы бетіндегі» сақтар (Арал маңы мен Сырдың арғы бетімен сабақтастырылатын түсіндірме).
Киім және қару
Геродот сақтарды скиф тектес тайпалар ретінде сипаттап, олардың тығыз киізден тігілген шошақ бөрік, шалбар кигенін, садақ, қысқа семсер және айбалтамен қаруланғанын жазады. Сақтар әсіресе атты әскер мен мергендігімен ерекшеленген.
Діни таным және мәдениет
Сақтар көк тәңіріне табынғаны айтылады. Археологиялық деректер олардың темірді меңгергенімен, мыс пен қоланы кең қолданғанын көрсетеді. Қоладан құйылған қазандар мен жануар бейнелері сақ өнеріндегі «аң стилі» дәстүрін айқындайды.
Қоғам және әйелдердің орны
Сақ қоғамында ұзақ уақыт бойы матриархаттық қатынастардың ізі сақталып, әйелдердің орны айрықша болғаны айтылады. Деректерде елге әйгілі сұлу әрі қайратты патша ханым Заррина туралы мәліметтер кездеседі: ол ел басқаруға, қалалар салуға және жорықтарға қатысқан.
Персия және Македониямен қақтығыстар
Персия патшасы Кир (б.з.б. 558–529) алғашында сақтармен одақтасып, Мидия патшасы Крезге қарсы соғыста олардан едәуір көмек алады. Алайда кейін Кир сақтарды, соның ішінде массагеттерді бағындыруға ұмтылып, олардың жеріне басып кіреді. Деректер бойынша сақ жауынгерлері күтпеген шабуыл жасап, парсыларды талқандап, осы шайқаста Кирдің өзі де қаза табады.
Кирдің жорықтарын I Дарий (б.з.б. 521–486) жалғастырып, сақ тайпаларының бір бөлігін уақытша бағындырғаны айтылады: салық төлету, жасақ беру, тіпті «өлмейтін он мың» аталатын ұлан құрамында қызмет ету сияқты міндеттемелер жүктелген.
Б.з.б. IV ғасырдың 30-жылдарында Александр Македонский Ахеменидтердің соңғы билеушісі III Дарий Кодоман әскерін талқандап, Орта Азияға енеді. Ол Мараканды (Самарқанд) алып, Сырдарияға қарай жылжиды және бекініс ретінде «Александр Крайний» («Шеткі Александр») атты қала салдырады. Сақтар грек басқыншылығына табанды қарсылық көрсеткенімен, ауыр шайқастарда үлкен шығынға ұшырайды. Дегенмен аптап ыстық, шөлейт аймақ, үздіксіз шабуылдар және Александрдың сырқаттануы нәтижесінде грек әскері кері шегінуге мәжбүр болып, Сыр бойындағы бекіністі тастап кетеді.
Шаруашылық: көшпелі, жартылай көшпелі және егіншілік
Сақтардың негізгі тіршілігі көшпелі және жартылай көшпелі мал шаруашылығымен байланысты болды. Бұған климаттың құрғауы, су көздерінің тартылуы және бұрынғы теңіз табанының сортаң, құнарсыз аймақтарға айналуы ықпал етті.
Мал жайылымына қарай көшіп-қону тұрақты өмір салтына айналды. Негізгі бағыт — қой шаруашылығы: ет-сүттен бөлек, жүн киіз басуға, арқан есуге пайдаланылды.
Жылқының орны ерекше болды: көлік те, азық та, қымыз сияқты сусын көзі де — жылқыға тірелді. Сақ дәуірінде жылжымалы арбалар кең қолданылған. Иппократ скиф тұрмысын суреттей отырып, арбалардың шағын төрт доңғалақты түрі және киізбен жабылған «үй-арба» үлгілері болғанын жазады.
Оңтүстік Қазақстанда (Сырдария аңғары, Арыс, Келес өзендері бойы) сақтар егіншілікпен де айналысып, тары, арпа, бидай еккен. Сырдария бойында суармалы егіншілік дамығаны айтылады.
Өндіріс пен қолөнердің мамандануы
Б.з.б. I мыңжылдықтың ортасында руданы өндіру-өңдеу, темір ұсталығы, құю, зергерлік іс дамыды. Сақтар үзеңгі, ауыздық, жебе ұштары, қысқа семсер (ақинақ), қанжар, ұзын семсер, найза, әртүрлі балталар жасаған. Тас қашау, сүйек ою, тері илеу, жіп иіру және тоқымашылық та кең тарады.
Әлеуметтік құрылым
Сақ қоғамында үш әлеуметтік топ ерекшеленеді: әскери топ, ауқатты-абыздар (діни адамдар), және қарапайым қауым. Жай адамдардың тұрмысын сипаттайтын деректерде соқа және екі өгізге қатысты белгі-нышандар айтылады.
Сарматтар
Сармат атауы б.з.б. III ғасырдан бастап белгілі. Осы кезеңде сарматтардың скифтерді ығыстырып, Батысқа қарай кеңеюі күшейеді. Кейбір деректер олар басып алған аймақтардың саяси өміріне белсене араласқанын көрсетеді.
Батысқа қозғалыс және саяси қатысу
Сармат тайпаларының бірі — роксоландар — б.з. I ғасырында Мидия шекарасына дейін жетіп, Риммен соғысқаны айтылады. Олардың ізімен алаңдар да қозғалысқа түскен.
Б.з.б. II ғасырдың соңында Понтия патшасы Митридаттың қолбасшысы Диафантпен соғыста росоландар скифтер жағына шыққан; ал б.з.б. I ғасырда Митридат Римге қарсы күрескенде сарматтар оның одақтасы болды деген мәліметтер бар.
Кейінірек алаңдар Қара теңіздің солтүстігіне дейін жетіп, уақыт өте ғұндармен біріккен топтардың Батыс Еуропаға дейін барғаны айтылады.
Қоныстану аймағы және мәдени бағыттар
Сарматтар одағының бастапқы атамекені Оралдың оңтүстік өңірімен байланыстырылып түсіндіріледі. Б.з.б. IV ғасырдың басында олар Доннан Ембіге дейінгі аралықты қамтыған. Осы кеңістікте екі ірі мәдени бағыт қалыптасты: Батыс Болғар–Дон және Шығыс Орал мәдениеттері.
Жерлеу ғұрпы: кезеңдер бойынша
- Прохоров мәдениеті Марқұмды көбіне топырақ үйіндісінің астына қойған; қабір үстін балшықпен сылап, таптап, кейде күйдірілген алаңқай жасаған; қабір ішін ағаш, қабықпен көмкерген.
- Суслов мәдениеті Б.з.б. II ғасырдың соңынан б.з. I ғасырдың басына дейін құрылыстық үлгі негізінен сақталады, алайда ішкі көмкермелер азайып, жасанды үңгірлер жойылады.
- Б.з. II–IV ғасырлар Сарматтар Орал мен Еділ бойын, Дон өңірін қамтып, Буг өзеніне дейін тарайды.
Шаруашылық
Сарматтардың негізгі кәсібі — көшпелі мал шаруашылығы. Әсіресе жылқы мен қой өсіру басым болды. Қатаң континенттік климат жағдайында қыста малшылар табиғи панасы бар ойлы-қырлы өңірлерге көшіп, шөбі шүйгін жайылымдарды іріктеп пайдаланған; жайылым тапталған соң жаңа қонысқа ауысып отырған. Соның салдарынан су көздерінен алыс кең жазықтар сирек игерілген.
Үйсін және Қаңлы тайпаларының одағы
Үйсіндер: аумақ, билік және деректер
Үйсіндердің батыстағы шекарасы Шу және Талас өзендері арқылы өтіп, Қаратаудың шығыс бөктеріне дейін созылған деп сипатталады. Үйсіндердің жоғарғы билеушісі ғұньмо аталған.
Ғұньмо ордасы Чигу-Чэн («Қызыл аңғар қаласы») Есік көлінің маңында орналасқаны айтылады; ол «Ұлы Жібек жолы» бойындағы маңызды орталықтардың бірі.
Үйсіндер туралы алғашқы нақты мәліметтер б.з.б. II ғасырдың соңында күшейе түседі. Хань сарайы ғұндарға қарсы одақтас іздеп, б.з.б. 138 жылы Чжан Цянь бастаған елшілікті «Батыс өлкесіне» жібергенде, ол Жетісуға келіп, үйсіндер жөнінде алғашқы хабар әкеледі. Чжан Цянь дерегінде үйсіндер саны 630 мың, жауынгері 188 мың деп беріледі.
Б.з.б. 73 жылға дейін үйсін жері үш бөлікке (сол/шығыс, оң/батыс және орталық) бөлінгенімен, барлығы ғұньмоға тәуелді болған. Үйсіндер Хань империясымен де, ғұндармен де одақтастық қатынас орнатып, әулеттік некелер арқылы байланыс нығайтқан.
Үйсіндердің шаруашылығы мен тұрмысы
Үйсіндердің негізгі кәсібі мал шаруашылығы болғанымен, егіншілік те белгілі. Жылқыны ерекше қастерлеген; қой, ірі қара, түйе өсірген, тары еккен. Аңшылықта құлан, сайғақ, бұғы аулағаны айтылады. Жүн тоқып, тері илеп, киім тіккен.
Әлеуметтік жіктелу
Үйсін қоғамы біртекті болмаған: байлар мен ру-тайпа ақсүйектері, әскери және діни адамдар, сондай-ақ қарапайым шаруалар қабаты болған. Бұл айырмашылықты археологиялық ескерткіштер, әсіресе қорғандардың көлемі мен жерлеу дәстүрлері аңғартады.
Қаңлылар: саяси орталық және ықпал
Б.з.б. II ғасырдан бастап қытай деректерінде «Кангюй» атауымен қаңлы тайпалары белгілі. Олар Сырдария мен Талас өзендері бойын мекендеген; астана ретінде Битянь қаласы аталады.
Жаңа заман шегінде Кангюй князьдігінде 600 мың адам, соның ішінде 120 мың жауынгер болғаны жазылады. Қаңлылар үйсіндер тарапынан қысым көрген тұста ғұндардан жәрдем сұрап, қолдау алғаны айтылады.
Қаңлылардың шаруашылығы туралы мәлімет шектеулі, бірақ мал шаруашылығының кең тарағаны, егіншілікпен айналысқаны және қолөнерде алтын-күміс өңдеп, бұйым жасауды білгені көрсетіледі.
Байланыстар және діни нанымдар
Үйсіндер мен қаңлылар Алтай, Орта Азия және Сібір халықтарымен саяси-экономикалық байланыс орнатқан. Діни түсініктерінде табиғатқа табыну, ата-баба аруағын құрметтеу кең тараған: құрбан шалу, күнге, айға, жұлдыздарға сыйыну сияқты ғұрыптар айтылады.
Ғұн тайпалары
Б.з.б. I мыңжылдықтың екінші жартысынан бастап Орталық Азия көшпелілерінің Еуразия этникалық-саяси тарихындағы рөлі айқын күшейді. Байқалдан оңтүстікке және Ордосқа дейін созылған дала-шөлейт өңірлерінде әртекті тайпалар өмір сүрді. Солардың ішінде б.з.б. IV–III ғасырларда Солтүстік Қытай шекарасына дейінгі аумақта екі ірі одақ — Сюнну және Дунху — ерекше аталады.
Сюнну (ғұн) бірлестігінің күшеюі
Сюннулар (хунну) әсіресе б.з.б. III ғасырда қуатты күшке айналды. «Ғұн» атауының шығуы жөнінде біржақты пікір жоқ: кей зерттеушілер бұл атау кейінірек «сюнну» этнонимінен тараған деп санайды. Этникалық тегі де түбегейлі шешілмеген, бірақ көптеген зерттеулер оларды түріктердің арғы аталарына жақындатады.
Тайпалардың бір одаққа бірігуінің басты факторларының бірі — Қытаймен ұзаққа созылған қақтығыстар. Хань дәуірінде қытай билігі ғұндарды бірнеше рет бағындыруға тырысқанымен, ғұндар іргелес тайпаларды топтастырып, шабуылдарға қарсы тұра білді.
Мөде (Боғда) және реформалар
Ғұндардың ұйымдық тұрғыдан топтасуы б.з.б. 209 жылмен байланыстырылып, «ғұн үйінің өрлеуі» ретінде сипатталады. Бұл үдеріс әйгілі Мөде (Боғда) батырдың атымен байланысты (б.з.б. 230–174).
Мөде ғұндарды қуатты державаға айналдыру мақсатында реформалар жүргізіп, Саян–Алтай тайпаларына және үйсіндерге жорық жасап, ықпалын кеңейтеді. Б.з.б. 200-жылдары Қытайдың Хань әулетінің негізін қалаушы Лю Банмен соғысып, жеңіске жеткені айтылады. Б.з.б. 188 жылы «тыныштық және туыстық» шарт жасалып, Хань тарапынан жыл сайын алым төлеу міндеті бекітіледі, ал Мөде қытай ханшасын әйелдікке алады.
Нәтижесінде Забайкальеден Тибетке, Шығыс Түркістаннан Хуанхэнің орта ағысына дейінгі кең аумақ ғұн ықпалына өтеді. Алайда держава кең болғанымен, ішкі бірліктің әлсіздігі уақыт өте саяси дағдарысқа ұрындырды.
Бөліну және Қазақстанға жылжу
Б.з.б. 59 жылы ішкі қақтығыстар басталып, б.з.б. 47 жылы ғұн державасы оңтүстік және солтүстік ғұндарға бөлінеді. Оңтүстік ғұндар Хань билігіне бағынады.
Чжи-Чжи шаньюй бастаған солтүстік ғұндар тәуелсіздігін сақтап, Солтүстік Моңғолия мен Шығыс Түркістанның солтүстік аймақтарына қоныс аударып жүреді. Олардың бір бөлігі Тянь-Шаньнан асып, қаңлылармен келісім жасасып, шығыс жаққа қоныстанады. Бұл — ғұндардың Қазақстан мен Орта Азияға алғашқы жаппай өтуі ретінде түсіндіріледі.
Көші-қонның екінші толқыны б.з. I ғасырында күшейеді: 93 жылы Хань әскері ғұн күштерін ығыстырып, бір бөлігін бағындырып, бір бөлігін одаққа тартып, қалғанын батысқа қарай жылжытады. Тарбағатайға дейін жеткен топтар Оңтүстік-Шығыс Балқаш өңірін жайлаған Юебань бірлестіктерінің пайда болуымен байланыстырылып түсіндіріледі.
Кейінгі қозғалыстар Арал–Каспий маңына дейін жалғасып, алаңдар мен ассаларға соққы беріп, оларды батысқа ығыстырғаны айтылады. Осылайша ғұндардың Қазақстан арқылы Шығыс және Орталық Еуропаға жетуі бірнеше ғасырды қамтыған күрделі үдеріс болды.
Еуропадағы ықпал: Аттила кезеңі
V ғасырдың 30-жылдарында ғұн көсемі Аттила (Әділ) Дунай бойындағы ғұндарды біріктіріп, Рим империясының Паннония мен Мезия аймақтарына қауіп төндіреді. Олқылық кезеңдерде жорықтар Франция жеріне дейін жетіп, Еуропада үлкен дүрбелең туғызғаны баяндалады.
Кейбір зерттеушілер (мысалы, Н.А. Машкин еңбегіндегі тұжырымдар) IV ғасырдың екінші жартысындағы (375–376) оқиғаларды Рим империясының әлсіреуімен байланыстыра отырып, далалық көшпелілер ықпалының тарихи салмағын атап өтеді.
Шаруашылық және қолөнер
Ғұндардың басты шаруашылығы — мал өсіру (әсіресе жылқы мен қой). Сонымен бірге отырықшылық, егіншілік нышандары және дамыған қолөнер болғаны айтылады. Тұрмысқа қажетті бұйымдарды металл, тас, ағаш, сүйек, мүйіз және балшықтан жасаған; керамика өркендеген. Қытай және өзге елдермен сауда жүргізген.
Басқару жүйесі
Ғұндар 24 руға бөлінгені айтылады. Ел басқаруда ақсақалдар кеңесі мен халық жиналысының рөлі болған, жылына үш рет кеңес-жиналыс өткізілген. Бұл деректер көшпелі қоғамдағы ұжымдық шешім қабылдау дәстүрінің сақталғанын көрсетеді.
Негізгі және қосымша әдебиеттер
Негізгі әдебиеттер
- Қазақстан тарихы. Очерктер. 30–56-бб.
- Қазақстан тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. I-том. Алматы, 1996. 2-бөлім, 1–3-тараулар.
- Рысбайұлы К. Қазақстан Республикасының тарихы, 2-бөлім.
- Акишев К. Курган Иссык. М., 1978.
- Бичурин Н.Я. Средняя Азия и Восточный Туркестан. А., 1997.
- Гумилев Л.Н. Хұндар. А., 1998.
Қосымша әдебиеттер
- Өтениязов С. Аттила. А., 2000.
- Ирмуханов Б.Б. Древняя история Казахстана. А., 1997.
- Кляшторный С.Г., Султанов Т.И. Государства и народы евразийских степей. М., 2004.
Қорытынды
Сақ, сармат, үйсін–қаңлы және ғұн бірлестіктері Еуразия даласында әскери ұйымшылдықты күшейтіп, шаруашылықты табиғи ортаға бейімдеді, мәдени ықпалдастықты тереңдетті. Олардың саяси тәжірибесі мен материалдық-рухани мұрасы Қазақстанның көне тарихындағы мемлекеттену үдерістерін түсінудің негізгі кілттерінің бірі болып қала береді.