Қазақша рефераттар

Абылай ханның қырғызға қарсы жеңісті жорығы

Төмендегі хронология Қазақ хандығының құрылуынан бастап XVIII–XIX ғасырлардағы саяси өзгерістерге дейінгі негізгі белестерді қамтиды. Оқиғалар жылдар бойынша беріліп, мемлекет қалыптасуы, сыртқы соғыстар, құқықтық жүйелер, билік ауысуы және отарлық дәуірдің басталуы сияқты түйінді кезеңдер айқын көрсетіледі.

Негізгі өзек

  • Мемлекеттену: Шу–Талас өңірінде орнығу, Сыр бойына қайта оралу, астана мен ықпал аймақтарының өзгеруі.
  • Сыртқы қауіп: ойрат (жоңғар), моғол, бұқар, шәйбани әулеті, кейін Цин империясымен соғыстар мен бітімдер.
  • Құқық: Қасым ханның «Қасқа жолы», Есім ханның «Ескі жолы», Тәуке ханның «Жеті жарғысы».
  • Бөлшектену мен отарлану: XVIII ғасырда ұлыстарға ыдырау, Ресей ықпалының күшеюі, XIX ғасырдағы әкімшілік реформалар.

Қазақ хандығының құрылуы және орнығуы (1456–1510)

1456–1470: Керей хан дәуірі

  • 1456Қазақ хандығы құрылды. Ел бастаған Керей хан мен Әз-Жәнібек хан Шу–Талас алқабына ірге тепті.
  • 1460Керей хан мен Әз-Жәнібек хан Моғолстанның Есен-Бұға ханымен одақтаса отырып, қалмақ (ойрат) шабуылының бетін қайтарды.
  • 1465Керей хан туы астындағы жұрт саны 200 мыңға жетті.
  • 1470Керей хан мен Әз-Жәнібек хан Сыр бойына қайтып оралды. Түркістан өңірінің бірқатар аймағы Қазақ Ордасының құрамына қосылды.

1471–1510: Әз-Жәнібек хан, Бұрындық хан және Шәйбаниға қарсы күрес

  • 1471–1480Әз-Жәнібек хан билік құрды. Орда іргеленді. Сыр бойындағы кенттер үшін күрес басталды.
  • 1480–1510Бұрындық хан билік құрды. Орда нығайды. Сырдария алқабы мен Түркістан өңірі үшін қантөгіс майдан ашылды.
  • 1486Қазақтар Шәйбани ханды ауыр жеңіліске ұшыратып, Хорезмге ығыстырды.
  • 1491Қазақтар екі үлкен ұрыста моғолдарды жеңді.
  • 1510Қасым сұлтан қысқы соғыста Шәйбани ханды біржола талқандап, ұлыс шегінен асыра қуды. Түркістан уәлаятына қарасты қалалардың көпшілігі Қазақ Ордасына өтті.

Күшейю және құқықтық жүйенің қалыптасуы (1511–1559)

1511–1520: Қасым хан дәуірі

Саяси-әскери қуат

Ежелгі Көк Орда жерінің басым бөлігі мен Жетісу Қазақ Ордасының иелігіне айналды. Халық саны 1 миллионнан асып, әскер саны 300 мыңға жетті.

Заң және басқару

1511 шамасында Қазақ Ордасының алғашқы заң жүйесі — «Қасым ханның Қасқа жолы» қабылданды.

  • 1512Қасым хан Сайрам қамалын алды, Ташкентке жорық жасады.

1521–1537: Билік алмасуы және ауыр соғыс

  • 1521–1522Момыш хан билік құрды.
  • 1523–1533Тайыр хан билік құрды.
  • 1525Екі жүз жылға созылған ойрат–қазақ соғысы басталды.
  • 1533–1537Тоғым хан билік құрды.
  • 1537, 27 шілдеСан-Таштағы төрт халық соғысында қазақ–қырғыз әскері түгелге жуық қырылды. Тоғым хан тоғыз ұлымен және 37 сұлтан-әскербасымен бірге қаза тапты.

1537–1559: Бұйдаш хан

  • 1537–1559Бұйдаш хан билік құрды. Орда қайта еңсе көтерді. Ойратпен соғыс созылмалы әрі қатал сипат алды.
  • 1556Ноғай Ордасының шығыс бөлігі Қазақ Ордасына қосылды.
  • 1558Қазақ Ордасы Бұқар хандығын ығыстыра бастады.
  • 1559Бұйдаш хан қаза тапты.

Қалпына келу, шарықтау және ішкі дағдарыстар (1560–1652)

1560–1580: Хақ-Назар хан

  • 1560–1580Хақ-Назар хан билік құрды. Қазақ Ордасы ежелгі қуатын қалпына келтірді.
  • 1569Ноғай Ордасын күйрете жеңді.
  • 1570Ойраттардың бір бөлігі бодандыққа түсті.
  • 1579Түркістан мен Сауранды және оңтүстіктегі бірқатар қоныстарды қайтарды.
  • 1580, 23 сәуірХақ-Назар хан қаза тапты.

1580–1598: Шығай хан және Тәуекел хан

  • 1580–1582Шығай хан билік құрды.
  • 1582, маусымТәуекел сұлтан Түркістан түбінде Ташкент уәлаятының әміршісі Баба сұлтанды талқандады.
  • 1583–1598Тәуекел хан билік құрды. Қазақ Ордасы әскери-саяси қуатының шарықтау шегіне жетті.
  • 1586Мәуреннахрға қарсы алғашқы жорық.
  • 1594–1595Ресейге елшілік жіберілді; жауап елшілік келді.
  • 1598, ақпанТашкент түбінде Абдолла ханның негізгі күштері талқандалды.
  • 1598, жазОрта Азияға жеңісті жорық.
  • 1598, күзТәуекел хан қаза тапты.

1598–1652: Есім хан және Жәңгір хан

Заң және астана

  • 1599Есім хан «Ескі жол» аталатын заң жүйесін орнықтырды.
  • —Астананы Түркістанға көшірді.

Бітім және аумақ

  • 1598, күзБұқар–Қазақ бітімі: бүкіл Оңтүстік Қазақстан және Ташкент уәлаяты қайта қосылды.
  • 1603Екінші қазақ–бұқар соғысы басталды. Айғыржар ұрысында қазақтар жеңіске жетті.
  • 1604Есім хан ойраттарды күйрете жеңді.
  • 1613Самарқан түбінде бұқар–ауған әскерін талқандады.
  • 1619–1624Шығыс Түркістан үшін күрес жүргізілді.
  • 1624Ферғана майданындағы жеңіс Екінші қазақ–бұқар соғысын аяқтады.
  • 1627Ұлы жорықта Ойрат Одағы күйретілді.
  • 1627Ташкент әміршісі Тұрсын хан бүлік шығарып, Түркістанды шапты. Сайрам түбіндегі қантөгісте Есім хан үстем түсті.
  • 1627Есім хан Ташкентті алып, Тұрсын ханды өлім жазасына кесті; қатаған руы жазаға тартылып, аман қалғаны өзге рулар арасына таратылды. Есім хан ауыр дертке шалдықты.
  • 1635, жазЖәңгір сұлтан торғауыт Хо-өрлік тайшының ұлысын шауып, батысқа қарай ығыстырды.
  • 1643Есім хан қайтыс болды.
  • 1643–1652Салқам Жәңгір хан билік құрды.
  • 1643, желтоқсанҚоңтажы Батұр бастаған ойраттар, халхалар, торғауыттардан құралған қалың қол қырғыз жері арқылы басып кірді.
  • 1644, қаңтар–мамырКең көлемді қазақ–моңғол соғысы жүрді.
  • 1644, маусым–шілдеЖәңгір хан екі үлкен ұрыста біріккен ойрат–халха әскерін талқандады; соңғы шайқаста мылтықпен қаруланған 600 мерген ерекше көзге түсті.
  • 1644, күзҚазақ әскері Ұлы Моғол империясы мен Бұқар хандығы араласқан соғысқа қатысып, Ауғанстандағы майданға 100 мың әскер жіберді; Балық қаласы түбіндегі 50 күндік қырғын шайқастан кейін соғыс өзбек-бұқар жағының пайдасына шешілді.
  • 1652, қаңтар–ақпанХошауыттар қырғыз жеріне тұтқиыл шабуыл жасады. Салқам Жәңгір хан қаза тапты.

Тәуке хан және Жеті жарғы (1680–1715)

Мемлекеттік тәртіпті жаңғырту және ойрат қысымы

  • 1676–1680Қазақтар Бұқар хандығындағы тақ таласына араласты.
  • 1680–1715Әз-Тәуке хан билік құрды.
  • 1681–1684Сайрам соғысында Дүрбін-Ойрат Қазақ Ордасын ауыр жеңіліске ұшыратты.
  • 1690 шамасыТәуке хан «Қасқа жол» мен «Ескі жол» үлгілерін жаңғыртып, «Жеті жарғы» заң жүйесін енгізді. Төрелердің ықпалын шектеп, ел басқаруды билерге көбірек жүктеді.
  • 1698Дүрбін-Ойрат Шу–Талас бойына басып кіріп, Қазақ Ордасын шайқалтты.
  • 1710–1714Ойраттардың жаңа жорықтары, қазақтардың тойтару әрекеттері және кезекті ауыр жеңілістер.
  • 1713Абылай хан дүниеге келді.
  • 1715Әз-Тәуке хан қайтыс болды.

Ақтабан шұбырынды және қайта еңсе тіктеу (1715–1733)

1715–1729: Қайып хан, Болат хан және ауыр соққылар

  • 1715–1718Қайып хан билік құрды.
  • 1717, жазАягөз ұрысында Қайып хан мен Әбілқайыр сұлтан бастаған қазақ әскері ойраттардан күйрей жеңілді.
  • 1718Ойраттар Арыс, Бөген, Шаян өзендері бойында қазақ жасақтарын бет қаратпай жеңіп, Оңтүстікті шапқыншылыққа ұшыратты.
  • 1718–1729Болат хан билік құрды.
  • 1723–1725Түбегейлі жеңіліс: Түркістан, Сауран, Ташкенттен және тұтас оңтүстіктен айырылу. «Ақтабан шұбырынды» кезеңі.

1728–1733: Бұланты, Аңырақай және Абылайдың танылуы

  • 1728Бұланты ұрысында ойраттар Сарыарқадан кері шегінді.
  • 1730Аңырақай ұрысында ойрат шабуылы тойтарылып, қазақтар ес жия бастады.
  • 1730Қазақ Ордасы дербес ұлыстарға бөлініп, ру-тайпа және жүз ішіндегі билер ықпалы күшейді.
  • 1731Әбілқайыр хан Ресей өкіметімен бодандық негізіндегі әскери-саяси қамқорлық туралы келіссөздерге жол ашты (Кіші жүздің бір бөлігі және Орта жүздің кейбір рулары).
  • 1733Әбілмәмбет хан бастаған қазақ әскері ойраттарды ауыр жеңіліске ұшыратты; 20 жасар Абылай сұлтан аты шықты.

Абылай хан дәуірі: бетбұрыс, дипломатия және жеңістер (1741–1781)

Ойратпен соғыстағы шешуші кезеңдер

  • 1740–1741Ойраттардың Сарыарқаға жорықтары; қысқа соғыс жазға ұласты.
  • 1741, көктем–жазАбылай хан ойрат шабуылын тойтарып, Жоңғардың ішкі аймақтарына жортуылдар ұйымдастырды.
  • 1752, қазанБетбұрыс кезең: Абылай хан Аягөз–Нарын ұрысында ойраттардың негізгі күшін талқандады.
  • 1753Қабанбай, Жанатай, Мүйізді Өтеген, Ер Жәнібек, Бөгенбай батырлар бастаған жеңісті жорықтар.
  • 1754, күзАбылай хан Дүрбін-Ойратты біржола талқандап, екі ғасырлық соғыста түпкілікті жеңіске жетті.
  • 1755, көктемЖоңғарды жуасыту жорығы.

Цинмен қақтығыс және келісімдер (1756–1757)

  • 1756Шүршіт–қазақ соғысы: Қалмақ-Толағай, Аягөз ұрыстарында Абылай хан Цин әскеріне ауыр соққы берді; жазғы майданда тактикалық әрі стратегиялық жеңіске жетті.
  • 1757Цин патшалығының жаңа жорығы: Абылай хан негізгі күшті сақтай отырып, кері шегінді.
  • 1757, 15 мамырАйдын-Су мәмілесі: Әбілпейіз сұлтан мен Фу Дэ арасында уақытша бітім.
  • 1757, 7 маусымАягөз бітімі.
  • 1757, қыркүйек–қазанБейжіңге елшілік аттандырылды. Тәуелсіз сыйластық туралы келісім жасалды.

Ішкі-өңірлік саясат және хандық биліктің бекемделуі

  • 1760, соңыҚазақтар бейбіт жолмен ата жұрт Шығыс Түркістанға қайта қоныстана бастады.
  • 1765, қазан–қарашаҚырғызға қарсы жеңісті жорық.
  • 1766–1768Қоқан хандығына қарсы соғыс: Ташкент бағындырылды.
  • 1770Қырғыз ұлысы талқандалып, қазақ–қырғыз шекарасы айқындалды.
  • 1771«Шаңды жорық» соғысында торғауыт қалмақтары біржола тоздырылды.
  • 1771Абылай хан Түркістанда бүкіл Қазақ Ордасының ханы ретінде ақ киізге көтерілді.
  • 1781, мамырдың басыАбылай хан қайтыс болды.

Отарлық дәуірге өту және хандық биліктің жойылуы (1781–1847)

1781–1822: Ресей ықпалының күшеюі және аймақтық өзгерістер

  • 1781, соңыБатыс және Орталық Қазақстанда Ресей ықпалы күшейіп, біртұтас Қазақ Ордасы жеке ұлыстарға бөлшектене түсті. Ресей патшалығы Орталық және Батыс Қазақстанды отарлау ісін жүйелі түрде жүзеге асыра бастады.
  • 1801Бөкей хан Ресеймен бейбіт келіссөздер арқылы Еділ мен Жайық арасындағы ата жұртты қайтарып алды; Бөкей Ордасы құрылды.
  • 1801–1822Оңтүстік Қазақстан Қоқан хандығының ықпалына түсті.
  • 1822Ресей патшасының жарлығымен Орта жүзде хандық билік жойылды деп жарияланды.

1835–1847: Ұлт рухы, тұлғалар және хандықтың құлауы

  • 1835Абылай ханның шөбересі, болашақ ұлы ғалым Шоқан Уәлиханов дүниеге келді (1865 жылы қайтыс болды).
  • 1838–1847Абылай ханның немересі Кенесары хан Қазақ мемлекеттілігін сақтап қалу жолында күрес жүргізді.
  • 1841Кенесары үш жүздің ханы ретінде ақ киізге көтерілді.
  • 1845Ұлы ақын Абай Құнанбайұлы дүниеге келді (1904 жылы қайтыс болды).
  • 1847Кенесары хан қаза тапты. Қазақ Ордасы құлады. Қазақ тарихындағы отарлық дәуір басталды.

Ескерту

Мәтін бастапқы дерек бойынша редакциялық тұрғыда түзетіліп, тыныс белгілері реттелді, қайталанған не бұзылған таңбалар (мысалы, жақша мен қате сілтемелер) алынып тасталды. Хронологияның мазмұны сақталды.

Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы