Есет батыр (1803 - 1889) - Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы ұлт - азаттық қозғалыстың басшысы

Есет батыр Көтібарұлы (1803–1889): ұлт-азаттық қозғалыстың жетекшісі

Есет батыр Көтібарұлы (1803–1889) — Ресей империясының отаршылдық саясатына қарсы бағытталған ұлт-азаттық қозғалыстың ірі тұлғаларының бірі. Ол Кіші жүздің Қабақ руын басқарған, Ақтөбе облысы Шалқар ауданында, Шалқар көлінен 7–10 шақырым жердегі Ақши бойында дүниеге келген.

Күрес жолының басталуы және одақтастары

1838 жылы Есет батыр Жоламан батырмен тізе қосып көтеріліске шығып, Елек қорғанына шабуыл жасады. Кейін 1847–1878 жылдары Жанқожа батырмен бірге Қоқан және Хиуа хандықтарына қарсы күреске қатысты.

1847–1858 жылдар: отаршылдыққа қарсы көтеріліс

1847–1858 жылдары Есет батыр Арал теңізінің батыс жағалауын, Үлкен және Кіші Борсық құмдарын, Мұғалжар тауларын, сондай-ақ Жем, Сағыз, Ырғыз, Елек, Ойыл, Қиыл өзендері бойын жайлаған қазақтардың отаршылдық қысымға қарсы қозғалысына басшылық етті. ХІХ ғасырдың 40–50-жылдарындағы бұл көтеріліс көбіне шекараға жақын орналасқан Ресей бекеттеріне бағытталған ұсақ, бірақ жүйелі қимыл-әрекеттермен сипатталды.

1853–1855 жылдар: қақтығыстардың күшеюі

1853–1854 жылдары Есет батырдың басшылығымен Кіші жүз қазақтарының шекаралық әкімшілікпен қақтығыстары жиіледі. 1854 жылдың көктемінде көтерілісшілер саны 1500 адамға дейін жетті. Осы кезеңде патша әкімшілігі көтерілісті басу үшін бірнеше бағытта қарулы топтар жіберді: сұлтан Арыстан Жантөрин, екі казак отряды, сондай-ақ Орал бекінісінен майор Михайлов пен сұлтан Е. Қасымов бастаған жасақтар аттандырылды.

Бұл жоспардан хабардар болған Есет батыр шекті ауылдарын Үстіртке көшіріп, өзі 800 жігітпен жазалаушы отрядтарды күтіп қалды. Жақсы қаруланған отрядтардың жорықтары күткен нәтижені бермей, көтерілісті басу келесі көктемге қалдырылды. 1853–1854 жылдың қысын Есет батыр Үлкен Борсықта өткізді.

Жазалау шаралары және көтерілістің басылуы

Суықсу оқиғасынан кейін Орынбор әкімшілігі жазалаушы отрядтарды қайта жіберіп, қазақ ауылдары ауыр шығынға ұшырады. 1856 жылы қыркүйекте әскери дала сотының үкімімен А. Есмамбетов, Қ. Қарин, Е. Айнақұловтар атылды. 1857 жылы Ерназар Кенжалин, Бекет Серкебаев және тағы 18 адам Сібірге жер аударылды.

1858 жылы қыркүйекте Бородин басқарған жазалаушы отряд көтерілісті күшпен біржола басты. Есет батыр көтерілістен бас тартқаннан кейін, оған кешірім жарияланды.

1859–1879 жылдар: ресми қызмет және марапат

1859 жылы тамызда Есет батыр бір топ сұлтан, билермен бірге Санкт-Петербургке жіберіліп, 24 тамызда патша Александр II-нің қабылдауында болды. 1861 жылы Қабақ руының басқарушысы болып тағайындалды. 1869 жылы Ырғыз уезі бастығының көмекшісі қызметіне бекітілді.

1873 жылы Хиуа жорығына қатысқаны үшін патшадан алтын медаль алды. 1879 жылы қызметтен босатылды.

Замандастарының бағасы және Еуропадағы деректер

Есет Көтібарұлы туралы деректерді ХІХ ғасырда оның көзі тірісінде кездескен жиһангерлер, тарихшылар, саясаткерлер мен қоғам қайраткерлері жазып қалдырған. Ресей сыртқы істер министрлігі Азия департаментін (1856–1861) басқарған Е. Ковалевский Хиуа сапары кезінде Есетпен кездесіп, оның ерекше күш-қайратын, келбетін және ерлік болмысын атап өтеді.

Польяк демократ-революционері, суретші Бронислав Залесский 1865 жылы Парижде француз тілінде шыққан «Қазақ сахарасына саяхат» кітабында Есетті далаға танымал айрықша тұлға ретінде сипаттап, онымен өткізген бір күнін еске алады. Осы сапарда ол Есеттің қырынан отырған портретін қара қарындашпен салып кеткен.

Кей деректерде Есеттің Еуропада және Ресейде фотосуретке түскен санаулы адамдардың бірі болғаны, ал ресейлік басылымдарда оның Кіші жүздегі ықпалы Кенесары немесе Кавказдағы Шамиль есімдерімен деңгейлес «қаһарлы» ат ретінде сипатталғаны айтылады.

Сонымен бірге шығыстанушы С. Өтенияз Лондондағы Ұлыбритания ұлттық кітапханасының сирек қорынан 1865 жылы ағылшын тілінде жарық көрген қазақ даласы туралы кітаптың көшірмесін тауып, оның 33-беті Есет батырға арналғанын жеткізеді. Онда Есеттің сегіз ұлының үлкені — Назардың да суреті берілген.

Әулеті, шежіресі және эпикалық жырлардағы ізі

Тарихи деректер Есет батыр әулетінің ел қорғау ісіне кеңінен араласқанын көрсетеді. Әкесі Көтібардың ерлігі өз алдына бір төбе. Немере ағасы Арыстан батыр Тінәліұлы, інілері Бекет Серкебайұлы мен Ерназар Кенжалыұлы да тарихта аты қалған тұлғалар. Арыстан, Көтібар, Есет есімдері «Айман-Шолпан» жырына арқау болған.

Есеттің арғы атасы Қалдыбай батыр Сайрам шапқыншылығына қатысып, сүйегі Түркістанда қалған деген мәлімет бар. Ал шежірелік деректерде оның түп-төркіні Алтын Орда мен Ноғайлы ұлысының әміршісі, ел қамын жеген Едігеге барып тірелетіні айтылады.

Соңғы жылдары және мұрасы

Есет батыр Көтібарұлы 1889 жылы қартайған шағында дүниеден өтті. Ол туған-өскен өңірі — Шалқар ауданындағы Шолақжидеде жерленген. Батырдың басына төрт күмбезді кесене тұрғызылған.