Байдың жалғыз баласы бар екен

Байдың ұлы және ақ бәкі

Ерте заманда бір бай өмір сүріпті. Оның жалғыз ұлы болыпты. Бала өзгеше өседі: оның жаны кеудесінде емес, ақ бәкіде екен. Бұл ақ бәкіні бір күні байдың үйіне қонақ болып келген данышпан қария сыйға тартады. Сол күннен бастап бай оны ұлтарақтың астына жасырып сақтайды.

Сағымдағы қыз және ұзақ сапардың басталуы

Бірде байдың баласы жылқы бағып жүріп, түн қараңғысына дейін бөгеліп қалады. Сол сәтте ақ түйеге мінген бір қыз сағым болып елестейді. Бала оған тіл қатады: — Ақ түйеге мінген қыз, жерді басып жүрген қыз! Сағым жауап береді: — Ақ түйеге мінгенбіз, жерді басып жүргенбіз, зердең болса іздеп тап!

Үйіне оралған жігіт әкесіне сағымды іздеп шығатынын айтады. Әкесі рұқсат бермейді, бірақ баланың райынан қайтпайтынын көріп, ақыры келіседі.

Қарақұнақ: тайдан тұлпарға

Әкесі баласына: қай атты мінемін десе де, еркі өзінде екенін айтады. Жігіт жылқыға барғанда, оған бір қотыр тай ғана көз салады. Тайдың аты — Қарақұнақ. Бірақ Қарақұнақты жүгендегенде ол құнанға, ер салғанда дөненге, мінгенде сегіз жасар бестіге айналады.

Көл, құрбандық және торғайдан қызға айналу

Жолда бір көл кездесіп, оны бірден өте алмайды. Жігіт атына бір ай бойы күтім жасап, баптап барып ғана қарғытып өтеді. Әрі қарай жүріп келе жатып, шөлден шырылдап жатқан торғайды көреді. Құс әлденсін деп, жігіт шынтағын қанатып, аздап қан шығарады. Сол сәтте торғай қызға айналады.

Қыздың айтуынша, оны жалмауыз кемпір торғайға айналдырған екен. Сиқыр тек өзіне арнап қан шығарылғанда ғана бұзылады. Жігіт қызды ертіп, сапарын жалғастырады.

Айдаһармен айқас және Сұрмергеннің ескертуі

Жолда бір жігіт кездесіп, алда айдаһар барын ескертеді: ол жолынан өткеннің бәрін жалмап жатыр екен. Бірақ ескерткен жігіт қызды ұнатып қалып, бай баласы қызды соған қалдырып, өзі жалғыз жүріп кетеді.

Көп ұзамай тауды қопарып жатқан айдаһарға тап болады. Екеуі алысып, ақыры жігіт айдаһарды жеңеді. Содан соң аты адамша тіл қатып, тағы бір қатерді айтады: Сұрмерген атты мерген бар, тым алыстан атып, алдын ала болжайды. Оқ тимес үшін, ат «Еңкей!» дегенде еңкею керек.

Темір үй, алтын сандық және сұлу қыз

Сұрмергеннің аулына жеткенде, ол жігіттің сақтығына таң қалып, қонақ етеді де, ертеңіне жол сілтейді. Жігіт ақыры әлденеше қабат темір үйге келеді. Жолда Қарақұнақ: «Мені байлап кет» деп ескертсе де, жігіт қызды көруге асығып, атын байламай кетеді.

Үйдің жеті бөлмесінен өтіп, ең төргі бөлмеде тұрған алтын сандықты ашады. Ішінде сұлу қыз жатады. Оны да жалмауыз кемпір алдап әкеліп, сандыққа тығып қойған екен. Екеуі тіл табысып, сыртқа шыққанда Қарақұнақтың өліп қалғанын көреді.

Қыз жұбатып: бір дәрі барын, соны иіскетсе ат тірілетінін айтады. Дәрі көмектесіп, Қарақұнақ қайта тіріледі. Жігіт қызды алып, ауылына оралады. Әкесі той жасап, екеуін отау етіп шығарады.

Жалмауыз кемпірдің айласы: жанның құпиясы

Бір күні ауылға жалмауыз кемпір келіп, «анасызға ана болайын» дейді. Қыз да соған сеніп, оны үйде қалдыруды өтінеді. Кемпір қыздың сеніміне кіріп алып: — Күйеуіңнің жаны қай жерде? Неге сұрап білмейсің? деп азғырады.

Кешке әйелі сұрағанда, жігіт көңілі қалмасын деп: «Жаным — ұлтарағымның астындағы ақ бәкі» деп сырын ашады. Кемпір ақ бәкіні ұрлап алып, жігітті өлтіреді.

Қыздың ұрлануы және Қарақұнақтың үнсіз ерлігі

Кемпір жылап қалған келіншекті жұбатымсынып, суға шомылуды ұсынады да, ауылдан алыстатып барып қапқа салып әкетеді. Қызды уәделескен ханға апарып береді.

Бұл оқиғаның бәрін Қарақұнақ сырттай бақылап жүрген екен. Бірақ кемпір ауылға келгелі, тұлпар тілінен айырылып, иесін алдын ала сақтандыра алмай қалыпты. Кемпір қызды алып кеткен соң, ол суға тасталған ақ бәкіні тауып алып, жігіттің ұлтарағының астына қайта қояды. Жігіт тіріледі.

Хан ауылы: қойшы кейпі және шартты сөз

Жігіт әйелі жоқ екенін көріп, іздеуге шығады. Жолда қойшыға кездесіп, бұл маңның хан ауылы екенін, ал ханның «алыстан әкелінген сұлу қызға» той жасап жатқанын біледі. Қойшының айтуынша, қызды жалмауыз кемпір әкелген.

Жігіт қойшыға ақы төлеп, онымен орын ауыстырады да, қойшы киімін киіп ауылға қой айдап кіреді. Алдынан су тосады: қойлар өтпей, әбігерге түседі. Сонда хан: «Шартты сөзді неге ұмыттың?» деп ұрсады.

Көрісу, қашу және бақытқа оралу

Хан жігітті қойшы деп ойлап, әйеліне тамақ апаруға жұмсайды. Жігіт тамақты апарған болып, келіншегімен көріседі. Екеуі бәрін ұғысып, түнде қашуға келіседі. Қыз кемпірден үйреніп қалған бірнеше сиқырын пайдаланып, түнде күзетшілерді ұйықтатып тастайды.

Олар уәделескен жерге келіп, өзеннен өту үшін шартты сөздерді айтып өтеді де, еліне аман оралады. Жігіт халқын жинап, ала бие сойып, үлкен той жасайды. Ақыры бақытқа жетіп, мақсат-мұраты орындалады.