Тастың кереметіне көзі жеткен бала

Байдың баласы және ғажайып жасыл тас

Баяғы өткен заманда бір байдың жалғыз ұлы болыпты. Бір күні бай баласына мың сом беріп, алыстағы жәрмеңкеге жіберген екен. Бала бірнеше күн базар аралап, көңіліне қонған ештеңе таппай, ақшасының бәріне бір мысық сатып алады. Үйіне оралғанда әкесі: «Жәрмеңкеден не алып келдің?» — деп сұрайды.

— Әке, берген ақшаңыздың бәріне бір мысық алдым. Бұл сондай қасиетті: жер жүзіндегі тышқанды құртпай қоймайды, — дейді бала.

Бай еш жауап қатпастан, кері бұрылып кетеді.

Үш жыл қатарынан — үш «ғажайып» сатып алу

Екінші жыл: бүркіт

Келер жылы бай екі мың сом беріп, баласын қайта жібереді. Бұл жолы бала ақшасының бәріне бір бүркіт сатып алып келеді.

— Әке, бұл құс сондай қыран: құстан құс қалдырмайды, — дейді.

Әкесі тағы да үнсіз қалады.

Үшінші жыл: тазы

Үшінші жылы бай үш мың сом беріп, ұлын тағы да базарға жібереді. Бала бұл жолы бір тазы сатып алады.

— Мұның өнері сондай: қояннан да, түлкіден де, қасқырдан да түк қалдырмайды, — деп мақтанады.

Әкесі бұған да ештеңе деместен кетіп қалады.

Төртінші жыл: жұмбақ сандық

Төртінші жылы бай төрт мың сом беріп, баласын тағы да жібереді. Бала бұл жолы бір үлкен сандық сатып әкеледі. Ішінде не барын білмейді.

Сатқан адам: «Сандықты ашпа. Тек ең қиын шақта ғана аш. Жай уақытта ашсаң, зияны тиеді», — деп ескертеді.

Әкенің соңғы шешімі

Бала сандықты әкесіне қуана көрсеткенімен, малға ғана көңіл бөлген бай бұл жолы да тіл қатпай, ұлын үйінен біржола қуып жібереді. Дегенмен, мысығын, бүркітін, тазысын және сандығын өзіне беріп шығарып салады.

Сандықтың сыры: жылан және сый

Байдың баласы жылап-жылап, сандықты арқалап жүре-жүре әбден шаршайды. Бір жерге дамылдап отырып, сатушының сөзі есіне түседі. Сол жерде сандықты ашып қараса, ішінде алып жылан жатыр екен. Оны көргенде бала талып қалады.

Есін жиған соң, жылан адам тілінде сөйлеп: «Мені сатып алғаныңа рақмет. Енді мені өз үйіме жеткіз. Аталарым сенің жақсылығыңа қарай жақсылық жасар», — дейді.

Бала тәуекел етіп, сандықты арқалап жылан айтқан жерге барады. Ол — терең құз. Іші толған жылан. Адамды көргенде бәрі басын көтеріп, ысылдайды. Бала қорыққаннан сандықтың аузын ашып, ішіндегі жыланды қоя береді. Сонда әлгі жылан өз тілінде ысқырып, басқа жыландарды тына қалдырады.

Жылан інінен қайта шығып, балаға жасыл тас ұсынып: «Бұл тастың кереметі — көңіліңдегіге жеткізеді. Бірақ босқа жұмсама», — деп ескертеді.

Жасыл тастың құдіреті

Лезде жеткізу: «Көзді ашып-жұмғанша» қалаған жерге апарады.
Қалау орындату: сұралған дүние-мүлікті, шарттарды бұлжытпай орындайды.
Қайтарым: жасаған жақсылықтың өтеуін береді, бірақ жауапкершілік талап етеді.

Бейтаныс ел, жаңа отбасы және ханшаға ғашықтық

Бала тасқа тіл қатып, әуелі өзін құсы мен тазысы тұрған жерге жеткізеді. Сосын: «Енді бізді ешкім танымайтын патшаның еліне апар», — дейді. Тас оны бір үлкен шаһар маңына әкеледі.

Шаһардың шетінде шал мен кемпір ғана тұратын үйге кіргенде, олар баланы бауырына басып, өздеріне бала қылып алады. Ол күнде таңертең аңға шығып, құс әкеліп, екеуін асырайды.

«Екі күн» құпиясы

Бір күні ол таңсәріде далаға шыққанда, күннің екі бөлек болып атқанын көреді. Қайтып келіп сұраса, кемпір: «Бұл жерде күн біреу-ақ. Екінші күн сияқты көрінгені — хан қызының нұры», — дейді.

Сол сәттен бастап бала хан қызына ғашық болады.

Үш мәрте бару: кемпірдің өлмес сынағы

Бала кемпірді ханның ордасына құда түсуге жібереді. Кемпір хан сарайының алдына барып, сыпырып тұрады. Хан көріп: «Неғып жүрген кемпірсің?» — дейді.

— Қызыңызды балама айттырғалы келдім, — дейді кемпір.

Хан ашуланып, зынданға тастауды бұйырады. Бірақ кемпір аман-есен үйіне қайта береді. Екінші рет те дәл солай болады. Үшінші рет келгенде хан ашуға булығып, кемпірді өз қолымен кескілеп, отқа өртетеді.

Бала жасыл тастың күшімен кемпірдің сүйегін жинап алып, қайта тірілтеді.

Кемпірдің өлмейтінін түсінген хан: «Мұнан құтыла алмаспын» деп ойлап, қалыңмалды әдейі шамадан тыс көп сұрайды.

Қалыңмалдың шарттары: «Жерде де емес, көкте де емес»

Хан қойған талап

Түсі бірдей қырық қара жорға және қырық қара жүйрік ат.
Түсі бірдей қырық нар түйе.
Бір түсті қырық сиыр, қырық қой, қырық ешкі.
Бір түннің ішінде, жерде де емес, көкте де емес алтын сарай салу.
Екі бәйтерек орнату: бірі алтыннан, бірі күмістен. Түбінен бұлақ ағызу.

Кемпір үйіне келіп, бәрін балаға баяндайды. Бала далаға шығып, жасыл тасқа ханның барлық талабын түгел айтып береді. Ертеңіне оянса, бәрі айна-қатесіз орындалған екен: мал да, алтын сарай да, алтын-күміс бәйтерек те, бұлақ та дайын.

Хан қырық күн той, отыз күн ойын жасап, қызын береді. Біраз уақыттан соң кәрі хан дүниеден өтіп, байдың баласы хан болады.

Қуаяқ кемпірдің айласы және тастың ұрлануы

Хан болса да, ол жасынан қалыптасқан әдетімен ерте тұрып, бүркітін алып, итін ертіп аңға шығып жүреді. Бір күні далада аң аулап жүріп, қуаяқ кемпірге кезігеді. Аяп, үйіне қызметке алып келеді.

Қуаяқ кемпір хан үйінде істің бәрі өзінен-өзі бітетінін байқайды. Ақыры ханшадан сұрап біліп, бәрін істетіп тұрған жасыл тас екенін ұғады. Ол ханшаға: «Хан аңға кеткенде тасты үйде қалдырып жүрсін», — деп ақыл салады.

Бір күні тас кемпірдің қолына түскенде, ол: «Ханшаны алтын сарайымен бірге менімен Қарақұл ханның жұртына лезде апар», — деп бұйырады. Тас айтқанын орындайды.

Қарақұл ханның жоспары

Қуаяқ кемпір — Қарақұл хан жіберген жансыз екен. Қарақұл хан ханшаға бұрыннан ғашық болып, қалайда алдырып келуді көздеген. Ханша келген соң, ол да қырық күн той, отыз күн ойын жасайды.

Ал аңнан қайтқан хан өз сарайының орнында жұрт қана қалғанын көреді. Зар еңіреп, бүркітін, итін, мысығын алып, адам аяғы баспайтын алыс өзен бойына кетіп, балық аулап күнелтеді.

Ит пен мысықтың адалдығы

Көп ай, көп күн өтеді. Бір күні ит пен мысық өзара ақылдасады: «Иеміз бізді талай пәледен сақтап еді. Енді біз оған жақсылық жасайық: жоғалтқан тасын тауып берейік».

Иелері ұйықтап жатқанда екеуі сапарға шығып, ақыры бір үлкен шаһарға келеді. Сол шаһардан бұрынғы алтын сарайды көреді. Қарақұл хан ит пен мысықты танымаған күйі тамақ бергізеді. Мысықты жақсы көріп, қасына отырғызатын да болады.

Тасты қайтарып алудың тәсілі

Мысық тастың Қарақұл ханның өзінде екенін біліп, итке жеткізеді. Ит айла үйретеді: хан тамақ ішіп отырғанда тышқанды ұстап алып, тірідей жұтып қой; хан шошып, сені итергенде тышқанды қайта құсып жібер; ханның жүрегі айнып, аузындағы жасыл тас жерге түскенде, тасты қағып ал да маған жеткіз.

Мысық бәрін дәл солай істеп, тасты алып қашып итке береді. Ит мысықты арқасына мінгізіп, ұзақ жол жүріп, иесінің өзен жағасындағы орнына жетеді.

Өзен үстіндегі дауға ұласқан сәт және бүркіттің көмегі

Өзеннен өтерде мысық: «Тасты маған бер. Сен үлкенсің, шаршағанда аузың ашылып кетсе, тас суға түсіп кетеді», — дейді. Ит көнбейді.

Дәл судың ортасына келгенде, айтқан қауіп болады: иттің аузынан тас түсіп кетеді. Сол сәтте ұшып бара жатқан үйрек тасты қағып алып, жұтып қояды. Мұны көрген иесінің бүркіті үйректі іліп түсіріп, иесіне әкеледі.

Бала үйректі сойса, ішінде жасыл тас жатыр. Ол ит пен мысығына риза болады да, тасқа: «Көзді ашып-жұмғанша Қарақұл ханды да, кемпірді де, өз әйелімді де алтын сарайымен бірге баяғы орныма алып кел», — деп бұйырады.

Әділдік пен қоштасу

Тас бәрін әп-сәтте жеткізеді. Бала өз еліне қайта оралып, Қарақұл ханды да, сатқын кемпірді де, опасыздыққа барған әйелін де жазалайды. Ел басқаруға лайық бір жақсы адамды хан етіп отырғызады.

Соңғы таңдау

Өзі болса, итін, мысығын, бүркітін және жасыл тасын алып, дүниені кезіп кете береді.