Білім саласындағы жемқорлық, құқық саласындағы жемқорлық тағысын - тағы
Ұстаным
Сыбайлас жемқорлыққа жол жоқ
Жемқорлық — індет. Оны аластау — әрқайсымыздың міндетіміз.
М. Әлімбаевтың ойы бүгінгі күннің де өзегіне дәл түседі: қоғам жаңарған сайын мүмкіндіктермен қатар күрделі әлеуметтік түйіндер де алға шығады. Сол түйіннің ең қауіптісі — сыбайлас жемқорлық.
Қазіргі қоғам және басты қауіп
Біз мүлде жаңа қоғамда өмір сүріп отырмыз. Жаңа қоғамның сипаты іскерлікке, даму қарқынына және бәсекеге негізделген. Жетістіктеріміз аз емес, бірақ түбегейлі шешімін толық таппаған әлеуметтік мәселе бар: ол — сыбайлас жемқорлық.
Бұл құбылыс тек бір елдің ғана емес, саяси дамуы әртүрлі мемлекеттердің барлығын алаңдататын үлкен әлеуметтік қасірет. Ол елдің болашағына, ұлттық қауіпсіздікке және азаматтардың мемлекетке деген сеніміне нұқсан келтіреді.
Терминнің мәні
«Сыбайлас жемқорлық» ұғымын этимологиялық тұрғыдан қарастырғанда, латын тіліндегі corruptio — «параға сатып алу», «бүлдіру», «бұзу» мағыналарына жақын екенін көреміз. Рим құқығында corrumpire — «сындыру», «зақымдау», «жалғандау», «пара арқылы аздыру» сияқты құқыққа қарсы әрекеттерді білдірген.
Түсіндірме сөздіктерде де бұл ұғым пара беріп сатып алу, лауазымды тұлғалардың және саяси қайраткерлердің сатқындығы ретінде сипатталады.
Заңнамадағы көрінісі және жиі кездесетін құқық бұзушылықтар
Қазақстан Республикасының заңнамаларына сәйкес, сыбайлас жемқорлық қылмыстарға негізінен лауазымдық қылмыстар жатады. Тәжірибе көрсеткендей, мұндай әрекеттер көбіне қызметтік өкілеттікті теріс пайдалану және ықпал ету мүмкіндігін заңсыз қолдану арқылы жасалады.
Жемқорлыққа тән әрекеттер (мысалдар)
Парақорлық
Пара алу, пара беру, парақорлыққа делдал болу.
Өкілеттікті теріс пайдалану
Билікті не қызметтік өкілеттікті асыра пайдалану.
Қызметтік жалғандық
Құжатты бұрмалау, көрінеу жалған мәлімет беру.
Мүліктік бұзушылық
Сеніп тапсырылған бөтен мүлікті иеленіп алу немесе ысырап ету.
Мұндай қылмыстардың ортақ белгісі — қызметтік ресурс пен ықпалдың жемқорлық байланыстар арқылы қолданылуы.
Әлеуметтік-экономикалық салдары
Сыбайлас жемқорлық әлеуметтік-экономикалық дамуды тежейді, нарықтық экономиканы орнықтыруға және инвестиция тартуға кедергі келтіреді. Сонымен бірге демократиялық мемлекеттің саяси және қоғамдық институттарына кері әсер етіп, елдің даму болашағына нақты қауіп төндіреді.
Қоғамдық сенім — басты өлшем
Конституциялық тәртіпті қорғау, сыбайлас жемқорлықпен күрес аясында тиімді әрі бірыңғай мемлекеттік саясат жүргізу, барлық салада жемқорлық деңгейін төмендету және қоғамның мемлекетке сенімін нығайту — бүгінгі күннің басты мақсаттарының бірі.
Неге құқықтық сауат маңызды?
Пәрменді күрес үшін халықтың құқықтық сауаттылығын арттыру шешуші мәнге ие. Әр азамат өз құқықтарын және өзіне қарсы құқыққа қайшы әрекет жасалған жағдайда қандай нақты қадамдар жасай алатынын білуі керек. Құқықты түсіндіру жұмысының деңгейі мен сапасы көтерілмейінше, жүйелі өзгеріс те баяулайды.
Мемлекеттік міндет және институционалдық жауапкершілік
Заң талаптарына сәйкес, сыбайлас жемқорлықпен күресті барлық мемлекеттік органдар және ондағы лауазымды тұлғалар жүргізуге тиіс. Басшылар өз өкілеттігі шегінде кадрлық, бақылау, заңгерлік және өзге де тетіктерді пайдалана отырып, заңның орындалуын қамтамасыз етуге міндетті.
Мемлекеттік қызметшілердің жемқорлыққа бой алдыруына кәсіби әдептің әлсіреуі, құқық бұзушылыққа немқұрайдылық, жеке мүддені алға қою сияқты факторлар әсер етеді. Мұндай ортада алдын алу жұмысы, тәртіптік бақылау және әділ жауапкершілік жүйесі аса қажет.
Алдын алу тетіктері
- Қызметтік этика нормаларын сақтау және бақылауды күшейту.
- Құқық қорғау қызметін жетілдіру және жүйелі алдын алу шараларын тұрақтандыру.
- Тәртіптік жауапкершілік тетіктерін әділ әрі ашық іске асыру.
Қоғамдық төзбеушілік: шешуші күш
Өркениетті қоғам үшін сыбайлас жемқорлықпен күрес — ең өзекті міндеттердің бірі. Бұл кесел мемлекетті ішінен ірітіп, жетістікті жоққа шығарады. Сондықтан оған қарсы тұру тек мемлекеттік саясаттың ғана емес, тұтас қоғамның ортақ ұстанымы болуы тиіс.
Парақорлықтың зияны
Парақорлық мемлекеттік органдардың қалыпты қызметіне кедергі келтіріп, беделін түсіреді; заң қағидаларын әлсіретіп, азаматтардың конституциялық құқықтары мен заңды мүдделерінің бұзылуына әкеледі.
Жеке жауапкершілік
Жемқорлыққа қатысты фактілерді жасырмау, заңды жолмен хабарлау және кінәлілердің әрекетін әшкерелеу — алдын алудың маңызды бөлігі. Бұл — азаматтық ұстанымның нақты көрінісі.
Халықаралық өлшем және ортақ күн
Біріккен Ұлттар Ұйымының бастамасымен 9 желтоқсан — Сыбайлас жемқорлыққа қарсы халықаралық күрес күні ретінде аталып өтеді. Бұл күн БҰҰ-ның сыбайлас жемқорлыққа қарсы конвенциясымен байланысты: оған қосылған мемлекеттер парақорлықты, бюджеттік қаражатты жымқыруды және сыбайластық арқылы пайда табуды қылмыс ретінде тануға міндеттенеді.
Қорытынды: «Жемқорлыққа орын жоқ» қағидасы
Сыбайлас жемқорлық — қоғамға ғана емес, әр адамның тағдырына қауіп төндіретін кесапат. Оның білім беру, құқық қорғау, экономика сияқты салаларға таралуы дамуды тежейді және әділетке деген сенімді әлсіретеді.
Бұл індетті тоқтатудың ең тиімді жолы — қоғамның бірлігі: пара ұсынуға да, пара алуға да нөлдік төзім қалыптастыру; құқықтық сауатты арттыру; заңды сақтау және әділдікті талап ету. Сонда ғана мемлекет беделі нығайып, болашаққа нық қадам жасауға негіз қаланады.
Пайдаланылған дереккөздер
- «Егеменді Қазақстан», 12.03.2010 ж.
- «Нұрлы Көксу» газеті, 20.02.2015 ж.
- «Айқын» республикалық қоғамдық-саяси газеті, 13.08.2015 ж.
- «Орталық Қазақстан», 02.06.2017 ж.