Қант диабетінің себептері

Балалардағы қант диабеті

Балалардағы қант диабеті — ұйқы безінің β-жасушалары инсулинді жеткіліксіз бөлуіне байланысты дамитын, соның салдарынан барлық зат алмасу түрлері (әсіресе көмірсу алмасуы) бұзылатын созылмалы ауру.

Негізгі ұғым

Инсулин азайса, ұлпалар глюкозаны сіңіре алмайды → қанда қант көбейеді (гипергликемия).

Қалыпты көрсеткіш

Ашқарындағы глюкоза: 3,5–5,5 ммоль/л.

Салдары

Қандағы қант өскенде ол зәрмен шығуы мүмкін: глюкозурия.

Маңызы

Кең таралуына байланысты қант диабеті әлеуметтік маңызы бар ауру ретінде қарастырылады.

Қысқаша тарихи мәлімет

Қант диабеті ерте заманнан белгілі: XVIII ғасырда науқастар зәрінің тәтті болатыны байқалған, XIX ғасырда аурудың негізгі себебі инсулиннің азаюы екені дәлелденген. XX ғасырда инсулинді алу мен қолдану кең таралып, өмір сүру ұзақтығы айтарлықтай артты.

ДДСҰ (ВОЗ) деректеріне сәйкес, қант диабетімен ауыратындар саны ондаған миллионға жетеді; олардың ішінде балалар мен жасөспірімдер айтарлықтай үлес алады. Бұл қоғамдық деңгейде алдын алу, ерте анықтау және бақылау шараларын жүйелі жүргізуді талап етеді.

Қоғамдық-ұйымдастырушылық шаралар

Жаппай жоспарлы медициналық тексерулер жүргізу, қауіп тобына скрининг жасау.
Қант диабеті бар балаларды диспансерлік бақылауға алу.
Инсулинмен және қажетті расходтық материалдармен тұрақты қамтамасыз ету.
Диеталық өнімдер өндірісін және санитарлық-ағарту жұмыстарын дамыту.

Даму себептері

Негізгі қауіп факторлары

Тұқым қуалаушылық (кей деректер бойынша 65%-ға дейін).
Балалардағы вирустық инфекциялардан кейінгі асқынулар (қызылша, желшешек, тұмау және т.б.).
Қантты және майлы тағамды шамадан тыс тұтыну.
Стресс жағдайлары.

Неліктен гипергликемия дамиды?

Инсулин жеткіліксіз болғанда глюкоза жасушаларға өте алмайды. Соның нәтижесінде қандағы глюкоза деңгейі жоғарылап, организм артық қантты зәр арқылы шығаруға тырысады.

Негізгі тізбек: инсулин тапшылығы → глюкоза жасушаға кірмейді → гипергликемия → глюкозурия → сусыздану және әлсіздік.

Клиникалық белгілері

Үш негізгі симптом

Полидипсия

Шөлдеудің күшеюі.

Полиурия

Кіші дәретке жиі бару, зәр көлемінің артуы.

Полифагия

Тәбеттің күрт артуы; бала жақсы тамақтанса да салмақ жоғалтуы мүмкін.

Жалпы көріністер

Терінің құрғауы, қышыну.
Шаршағыштық, ұйқышылдық.
Инфекцияларға бейімділіктің артуы (тері іріңді аурулары, пневмония және т.б.).

Ерте тамырлық өзгерістердің ықтимал белгілері

Ми тамырлары: ұмытшақтық, тез шаршау.
Көз: алыстан көрудің нашарлауы.
Бүйрек: созылмалы бүйрек жеткіліксіздігіне бейімділік.
Жүрек: жүрек тондарының бәсеңдеуі, жүрек шекарасының ұлғаюы, шу пайда болуы мүмкін.

Балалардағы қант диабетінің ерекшеліктері

Ауру жиі жедел және қарқынды басталады.
Жеңіл түрлері сирек кездеседі.
Асқынуға бейімділігі жоғары.
Ең қауіпті жедел асқынулар: гипергликемиялық және гипогликемиялық комалар. Екеуі де жедел медициналық көмекті талап етеді.

Жедел жағдайлар: комалар

Гипергликемиялық кома

Себептері

Инсулин дозасының жеткіліксіздігі.
Майлы және тәтті тағамды шамадан тыс қабылдау.

Бұл факторлар әсер еткенде зат алмасу бұзылып, толық тотығпаған улы өнімдер жиналып, организм улануы мүмкін.

Белгілері

Біртіндеп басталады: шөлдеу, зәр көлемінің артуы.
Тәбеттің төмендеуі, ұйқышылдық.
Тері және шырышты қабаттардың құрғауы.
Ауыздан ацетон иісі шығуы, тыныстың шуылдауы.
Естен тану.

Ескерту

Төмендегі әрекеттер клиникалық хаттамаларға тәуелді. Жедел көмек міндетті түрде дәрігерлік бақылаумен жүргізілуі керек.

Жедел жәрдем (берілген оқу-әдістемелік тізім бойынша)

Көктамырға 100–300 мл физиологиялық ерітіндіге қосып, инсулинді 0,1 бірлік/кг есебімен үздіксіз енгізу.
Асқазанды 5% сода ерітіндісімен жуу.
4% сода ерітіндісімен тазалау клизмасын қою.
Рингер, физиологиялық ерітінді, 5% глюкозаны көктамырға тамшылатып (токсиндерді шығару мақсатында) енгізу.
Ерітінділермен бірге кокарбоксилаза және С витаминін енгізу.
Тамшылатып құю кезінде баланы жылытқышпен жылыту; минералды су мен компотты 10 минут сайын 1–2 шай қасықтан беру.
3–4 сағаттан соң жеңіл қорытылатын тағамдар: айран, шырындар, пюре.
Сөткелік зәрді және қантқа биохимиялық талдау үшін қан алуды ұйымдастыру.

Гипогликемиялық кома

Себептері

Көмірсулардың тағаммен жеткіліксіз түсуі.
Инсулиннің шамадан тыс енгізілуі.

Белгілері

Кенет басталады.
Ауыздан ацетон иісі болмайды.
Тері бозарып, дымқылданады; тыныс жиі және үстірт болуы мүмкін.
Құрысу, тез есінен тану.

Ескерту

Гипогликемия — өмірге қауіпті жағдай. Көмекті мүмкіндігінше тез бастап, жедел жәрдем шақыру қажет.

Жедел жәрдем (берілген оқу-әдістемелік тізім бойынша)

Бала есінде болса: бірнеше кесек қант, бал, тәтті шай немесе кәмпит беру.
Бала ессіз болса: көктамырға 20–50 мл 40% глюкоза ерітіндісін үздіксіз енгізу.
Тері астына 0,1–1,0 мл 10% кофеин ерітіндісін енгізу.
Ылғалдандырылған оттегі беру.
Есі кірген соң тамақтандыру.

Емдеу принциптері

Диетотерапия және режим

Емдеудің мақсаты — бұзылған зат алмасуды реттеу. Негізгі бағыттар: диетотерапия және күн тәртібін сақтау. Тағам құнды, бірақ жеңіл қорытылатын, қант мөлшері төмен болуы тиіс.

Тамақты күніне 5–6 рет, аз-аздан қабылдау.
Ет, жұмыртқа, балық, қаймақ және қант аз көкөністерді енгізу (қырыққабат, қияр, қызанақ, шалғам, редис, мүкжидек, болгар бұрышы).
Өсіп келе жатқан организм үшін ақуыз мөлшерін негізсіз азайтпау.

Қатаң шектеу

Қант, кәмпит, тосап (варенье), бал, торт сияқты өнімдерді бермеу ұсынылады.

Қант диабеті бар адамдарға арналған арнайы өнімдерде қанттың орнына сорбит немесе ксилит қолданылуы мүмкін (мысалы: нан, шұжық өнімдері, тәттілер).

Инсулинмен емдеу

Қант диабеті бар балаларда инсулин тапшылығы айқын болуы мүмкін, сондықтан инсулин сырттан енгізіледі. Инсулин — биологиялық белсенді ақуыз текті зат; өндірісте ол жануарлардың ұйқы безінен алынған түрлері қолданылған.

Инсулин дозасын есептеудің үлгісі

Инсулиннің 1 әрекеттік бірлігі шамамен 4–5 г қантты «қорытуға» есептеледі.

Мысал: бала тәулігіне зәрмен 100 г қант шығарады делік.

Пропорция: 1 бірлік : 5 г = X : 100 г → X = 20 бірлік.

Егер 1 мл-де 40 бірлік болса, онда енгізілетін көлем: 20/40 = 0,5 мл.

Дозаның дәлдігі үшін арнайы инсулин шприцтері қолданылады.

Енгізу ерекшеліктері

Инсулин әдетте тері астына енгізіледі.
Инъекция орындарын алмастырып отыру қажет.

Маңызды

Қысқа және ұзақ әсер ететін инсулиндерді бір шприцке араластырмау ұсынылады (дәрігер нұсқауынсыз).

Инсулин түрлері (қысқаша)

Түрі	Әсері басталуы	Ең жоғары әсері	Ұзақтығы	Мысалдар
Қысқа әсерлі	15–20 минут	2–3 сағат	8 сағат	Актрапид, Инсулрап, Хумулин R, Хоморап
Орташа әсерлі	1,5–2 сағат	4–6 сағат	12–15 сағат	Б-инсулин, Ленте, Лонг, Инсулонг, Семиленте
Ұзақ әсерлі	6 сағат	12–18 сағат	24–30 сағат	Ұзақ әсерлі инсулиндер (түріне қарай)

Күтім және бақылау

Баланың диета мен тамақтану режимін сақтауын тұрақты қадағалау маңызды. Қандағы қант көрсеткіштері мен жалпы жағдайдың динамикасы дәрігердің жоспары бойынша бағаланады.

Диагностикалық критерийлер

Төмендегі кесте оқу материалы ретінде берілген және көрсеткіштер зертхана әдісіне қарай өзгеруі мүмкін. Нәтижелерді әрқашан дәрігер клиникалық көрініспен бірге бағалайды.

Көрсеткіш	Сау балалар	Глюкозаға сезімталдығы төмен	Анық қант диабеті
Аш қарындағы глюкоза	5,5 ммоль/л	6,7 ммоль/л	6,7 ммоль/л
Глюкозадан кейін 2 сағаттан соң	7,8 ммоль/л	7,8–11,1 ммоль/л	11,1 ммоль/л