Москва - соғыстың соңы
Москва түбіндегі шайқас: 1941 жылғы күз-қыс кезеңіндегі стратегиялық бетбұрыс
Ұлы Отан соғысының алғашқы кезеңінде Совет Армиясының Москва маңындағы жеңісі соғыстың бағытын өзгерткен шешуші оқиға болды.
Жеңістің тарихи маңызы
1941 жылдың күз-қыс айларында Москва түбіндегі шайқас жарты жылға жуық уақытқа созылып, соғыстың бастапқы кезеңіндегі тағдырлы сұрақтарды шешті. Осы ұрыста Совет Армиясы өзінің алғашқы стратегиялық жеңісіне жетіп, дүниежүзілік соғыстағы жалпы жағдайдың өзгеруіне ықпал етті.
Партия тарихының көп томдығында Москва түбіндегі табыс ірі әскери-саяси мағынасы бар оқиға ретінде бағаланып, майдандағы бірқатар ауыр шегіністерден кейін қол жеткен ұлы жеңістің ерекше үлгі болғаны атап көрсетіледі.
В. И. Ленин халықтың өз өкіметін қорғауға деген сенімі мен тарихи мақсатты түсінуі оның жеңілмейтін күшке айналатынын атап өткен: еңбекшілер мәдениет игіліктерін, адам еңбегі жасағанның бәрін өздері мен ұрпағы үшін сақтайтынын сезінген халықты жеңу мүмкін емес.
Гитлер жоспары және Москваға төнген қауіп
Неміс армиясының Москваға ұмтылған шабуылы Совет Одағы үшін аса қауіпті кезеңдердің бірі болды. Гитлер әскери басшылыққа қысқа мерзімде шешуші жеңіске жетуді талап етіп, Москваны қоршауға алып, қала тұрғындарының қандай да бір жолмен кетуіне мүмкіндік бермеуді көздеді. Тіпті 7 қараша күні Қызыл алаңда «жеңімпаз әскер парадын» өткізетінін жариялап, басқыншы армия тылда парадтық киімді алып жүргені де айтылады.
Шығыс майдандағы солдаттарға арналған үгіттік үндеулерде Москва «соғыстың соңы» және «демалыс» ретінде сипатталды. Бірақ бұл әсіре сенім Мәскеу маңындағы қиян-кескі ұрыстарда күйреді.
«Тайфун» жоспары
Маршал Г. К. Жуковтың сипаттауынша, мақсат — Вязьма–Москва және Брянск–Москва бағыттарында совет күштерін талқандап, қаланы солтүстіктен оңтүстікке қарай қоршау арқылы жылдам басып алу болды.
Алғашқы соққы нәтижесі
Қорғаныс шебі бұзылып, Вязьма ауданында бірқатар күштер қоршауда қалды. Бір ай ішінде жау 230–250 км алға жылжып, Калинин, Волоколамск, Можайскіні басып алып, Тулаға жақындады.
Партияның ұйымдастырушылық рөлі және халықтық жұмылдыру
Қатер күшейген тұста коммунистік партияның басшылық және ұйымдастырушылық рөлі айқын көрінді. 1941 жылғы 19 қазанда Мемлекеттік Қорғаныс Комитеті Москваны қоршау жағдайында деп жариялады. Мемлекеттік мекемелер мен көптеген кәсіпорындар, халықтың басым бөлігі шығысқа эвакуацияланғанымен, жоғары басшылық құрылымдар, партияның Орталық Комитеті және Жоғарғы Бас командованиенің ставкасы Москвада қалды.
Москва партия ұйымының жетекшілігімен астана еңбекшілері қорғанысқа жұмылды. А. С. Щербаков тұрғындарға: әр адам өз орнында қала қорғаушы армияның жауынгері ретінде сезінуге тиіс екенін айтты.
Еріктілер мен қорғаныс құрылыстары
- Үш күн ішінде москвалықтардан 170 мың, Москва маңынан 140 мың өтініш түсіп, ерікті көмекке сұранды.
- Москвада халық еріктілерінен 12 дивизия жасақталды.
- 600 мың адам қорғаныс бекіністерін салуға қатысты.
Сол күндері Алексей Толстой: «Москва — біздің мәдениетіміздің идеясы. Москва арқылы біздің болашаққа жолымыз басталады», — деп жазды. Бұл ой астананы қорғауды тек әскери міндет емес, тарихи-мәдени жауапкершілік ретінде қабылдаудың белгісі болды.
Көпұлтты ерлік және ұлттық құрамалардың үлесі
Москва үшін шайқаста орыс халқымен бірге Совет Одағының өзге халықтары да ерлікпен күресті. Бауырлас республикаларда құрылған ұлттық әскери бөлімдер ерекше рөл атқарды. Қазақстанда жасақталған 312, 316, 391 және 377-атқыштар дивизиялары жауға қарсы ұрыстарда табандылық көрсетті.
1941 жылғы қазанның ауыр күндерінде Батыс майданның әскери кеңесі жауынгерлерге темірдей тәртіп, ұйымшылдық, шешімділік, мойымас ерлік және өзін құрбан етуге даяр болу қажет екенін еске салды. Бұл үндеу майдандағы жаппай қаһармандыққа ұласты.
Панфилов дивизиясы (316-дивизия)
Қазақстанда құрылған, кейін 8-гвардиялық атанған генерал И. В. Панфиловтың дивизиясы Волоколамск бағытындағы маңызды аймақты 33 күн бойы ұстап тұрды. Саяси жетекші В. Клочковтың «Россия кең-байтақ, бірақ шегінерге жер жоқ — артымызда Москва!» деген ұраны осы қорғаныстың символына айналды.
1941 жылғы 18 қарашада дивизияға гвардиялық атақ беріліп, Қызыл Ту орденімен марапатталды — бұл майдандағы ерліктің жоғары бағаланғанын көрсетті.
Өзге құрамалар: Тула, Наро–Фоминск және кавалерия рейдтері
- Өзбекстанда жасақталған көпұлтты 258-дивизия Туланы қорғауда жанқиярлықпен шайқасты.
- 201-латыш атқыштар дивизиясы Наро–Фоминск ауданында шабуыл ұрыстарын жүргізіп, бірқатар елді мекендерді азат етуге қатысты.
- Генерал-майор Л. М. Доватор басқарған атты әскер бөлімдері күтпеген соққылармен жау тылына ойсырата соққы берді; қатарында СССР-дің көптеген халықтарының өкілдері болды.
Соғыс майданы СССР халықтарының бірлігі мен өзара сенімін бұрынғыдан да айқын көрсеткенін М. И. Калинин ерекше атап өтті.
Қарсы шабуыл және нәтижелер
Бес айға созылған ауыр шайқастар барысында гитлершілердің «жай оғындай соғыс» жоспары бұзылып, Қызыл Армия біртіндеп бастаманы өз қолына алды. 1941 жылғы қараша-желтоқсанда Ростов және Тихвин бағыттарындағы табыстар да жалпы жағдайды өзгертті.
6 желтоқсанда Қызыл Армия Москва түбінде қарсы шабуылға шығып, ірі жеңіске жетті: мыңдаған қала мен деревня азат етілді, Калинин мен Калуга облыс орталықтары қайтарылды, Тулаға төнген қауіп тоқтатылды. Жау Москвадан 100–120 км кейін ысырылып, қарсылас ауыр шығынға ұшырады.
Москва түбінде гитлершіл армия алғаш рет ірі жеңіліске ұшырап, «жеңілмейтін армия» туралы аңыз жоққа шығарылды. Бұл жеңіс совет халқының сенімін арттырып, фашизмге қарсы күрестегі халықаралық үмітті күшейтті.
Марапат және қоғамдық мойындау
1 млн+ адам
«Москваны қорғағаны үшін» медалімен марапатталды
110 жауынгер
Совет Одағының Батыры атағын алды
Мәтінде әртүрлі ұлт өкілдерінен шыққан батырлар аты аталады: орыс, украин, белорус, қазақ, қырғыз және басқалар.
Жеңілістің Германия ішіндегі салдары және халықаралық әсері
Жау шығынын жасыра алмады: фашистік генералдардың жазбаларында қысқы жағдайда соғыс жүргізудің ауырлығы, қарсы шабуылдың соққы күші және моральдық күйзеліс айтылады. Сәтсіздік үшін жауапкершілікті генералдарға аударуға ұмтылған Гитлер 1941 жылғы 19 желтоқсанда құрлықтағы әскерлер бас қолбасшысын орнынан алып, бұл қызметті өз қолына алды. Жоғары командалық құрамда өзгерістер жасалды.
Берлинде мазасыздық күшейіп, Наполеонның Россиямен соғысы туралы естеліктер қайта жаңғырды деген сипаттамалар кездеседі. Шығыс майданнан жазылған хаттарда түңілу мен сенімсіздік байқалып, бұл Германия тылының моральдық ахуалына әсер етті.
Москва түбіндегі жеңістің халықаралық маңызы да зор болды: ол антигитлерлік коалицияның топтасуын күшейтіп, фашистер басып алған Еуропа халықтарының қарсыласу белсенділігін арттырды. Ағылшын тарихшысы Фуллердің бағалауынша, Москва жоспарының күйреуі Германияның стратегиялық ірі жеңілісі болды және бұрынғы «жеңімпаз армия» беделін әлсіретті.
Қорытынды түйін
Москва түбіндегі жеңіс — совет қоғамының жұмылу қабілетін, тыл еңбегінің қуатын, көпұлтты бірлік пен ынтымақтың беріктігін көрсетті. Ол соғыс барысындағы түбегейлі бетбұрыстың бастауы болып, фашизмге қарсы күресте түпкі жеңіске деген сенімді нығайтты.
Мәтін туралы ескерту
Бұл блог-пост берілген мәтін негізінде редакциялық өңдеуден өткізіліп, құрылымы ықшамдалды: сөйлемдер түзетілді, қайталаулар азайтылды, негізгі ойлар айқындалды.