Жігіт пен кемпір
Сақилық ниеттен бе, әлде дәулеттен бе?
Ертеде бір сақи патша болыпты. Бір күні ол үш уәзірін сынамақ болып, мынадай сұрақ қояды: «Сақилық ниеттен бе, жоқ дәулеттен бе?»
Уәзірлердің жауабы
Уәзірлері: «Дәулеттен. Мал көп болса, сақилық та көбейеді. Қазына, мал болмаса, қандай сақилық болады?» — дейді.
Патша келіспейді: «Олай емес. Сақилық сүйекке бітеді, ол ниеттен туады», — дейді. Бірақ уәзірлер қарсы уәж айтады.
Патшаның сынағы: диуана кейпі
Бір күні патша диуананың киімін киіп, қайыршы кейпіне еніп, әуелі бірінші уәзірдің үйіне келеді. Уәзір оны көре сала: «Рұқсатсыз үйіме кіріп, ішін былғадың!» — деп ақырып, қуып жібереді. Қайыршы аштығын айтып, ас сұрап босағада жылап тұрса да, уәзір қазанға жабысқан қаспақты ғана жинап, қолына ұстатады.
Патша кейін екінші уәзірдің үйіне барады. Ол да тамақ сұрағанға күйген нан береді. Патша алғандарын жиып, үйінің бір бұрышына тығып қойып, диуана кейпінде көшелерді аралап кетеді.
Түн ортасындағы жарық үй
Елдің бәрі ұйқыға кеткен шақта патша көшені аралап келе жатып, оты жанып тұрған бір үйді көреді. Сыртынан байқағанда, үйде бір жігіт пен кемпір отыр екен, әрі жеті қой байлаулы тұр.
Патша «қонақпын» деп дыбыс береді. Жігіт сыртқа жүгіріп шығып: «Қоныңыз, мейман болыңыз, диуанаеке!» — деп үйіне кіргізіп, киіз төсеп, құрмет көрсетеді.
Жеті қойдың сыры
Қонақ жайғасқан соң, жігіт анасына: «Қонақ үшін мына қойдың бірін сояйық», — дейді. Анасы келіседі де, мейманға өз жағдайын баяндайды:
«Ерім жоқ, мынау — жалғыз балам. Бір байдың қойын бағып жүргеніме үш жыл болды. Жалақыма осы жеті қойды бүгін ғана алып келдік. Бұрын басымызға мал бітпеген еді. Қуанышымыздан түн ортасына дейін ұйықтамай отырған жайымыз осы. Енді соның бірін сізге құдайы қонақ ретінде құрметтеп соямыз», — деп ризалық сұрайды.
Диуана бата береді. Жігіт қойды сояды да: «Барлық етін асайық па, әлде жартысын ба?» — деп сұрайды. Сонда мейман: «Мен еттің басқасын жемеймін, тек жүрегін ғана жеймін» — дейді.
Сақилықтың шегі: ниет өлшенетін сәт
Жігіт анасына қарап: «Мейман разы болуы үшін жеті қойдың бәрін сояйық. Сонда жеті жүрекке тояр. Етін сатып, кейін қайтадан тірі қой алып алармыз», — дейді.
Анасы: «Бұл қойларда ешкімнің ақысы жоқ, өз еңбегіңмен тапқан малың. Мейман риза болса, Құдай да риза», — деп келіседі. Сөйтіп, екеуі жеті қойдың бәрін сояды.
Жеті жүректі пісіріп, мейманның алдына қояды. Сонда диуана: «Мен осы жүректерді үйіме алып барып, балаларыммен бірге жесем деймін. Үйде балаларым аш жатыр еді», — дейді. Жігіт пен кемпір: «Сіз риза болсаңыз, біз де ризамыз», — деп, алып кетуіне разылық береді.
Ақиқат ашылған таң
Патша жеті жүректі үйіне әкеліп, баяғы қаспақ пен күйген нанның қасына қояды. Таң ата екі уәзірін шақырып алып, қайта сұрайды: «Сақилық ниеттен бе, жоқ малмен бе?»
Уәзірлері тағы да: «Малмен болады, тақсыр!» — дейді. Сонда патша ашуланып: «Кеше түнде тамақ сұраған диуана — мен едім. Маған бергендерің мына қаспақ пен күйген нан», — деп, дәлелін көрсетеді.
Артынша патша сақи жігіттің қонаққа көрсеткен құрметін, жалшылықтан алған жеті қойын бір-ақ түнде түгел сойғанын айтып, жеті жүректі көрсетеді. Уәзірлер күмәнданған соң, патша сойылған қойлардың етін де, жігітті анасымен де алдыртады. Сондай-ақ, жігітке ақысына жеті қой берген байды да шақыртады.
Үкім және түйін
Патша уәзірлерге: «Сақилық сүйекке бітеді дегенге сенбеген едіңдер. Енді не көрдіңдер? Сендер бұл жігіттен әлдеқайда байсыңдар, уәзірмін деп дүние-мүлікке қожа болып отырсыңдар. Бірақ мүсәпірге берген қайырларың — қаспақ пен бір жапырақ күйген нан ғана», — дейді.
Екі уәзір бастарын төмен салып: «Тақсыр, сақилық ниеттен болатынына толық қанық болдық», — дейді.
Содан кейін патша екі уәзірдің мал-мүлкін түгел алып, сол шаһардың ғарып-ғасеріне, жетім-жесіріне, кедей-кембағалына таратып береді. Уәзірлердің өзін зынданға салды. Ал сақи жігітті өзіне бірінші уәзір етіп алады.
Түсіндірме
- «Сақи»
- Мырза, жомарт деген мағынада.
- «Қайым болу»
- Қанық болу, толық көз жеткізу.