Республика аумағын физ

Геродот (б.з.б. V ғ.) Каспий теңізінің шығысында шексіз жазық жатқанын және оны массагеттер мекендейтінін жазған. Птолемей (б.з. II ғ.) еңбектерінде Жайық (Daix), Жем (Rhymmus) және Сырдария (Jaxartes) өзендері туралы мәліметтер келтіреді.

IX–X ғасырларда араб ғалымдары Арал теңізіне толық сипаттама беріп, оны картаға түсірді. Олар Әмудария мен Сырдария Каспийге құяды деген көне грек түсінігін теріске шығарып, өзендердің Аралға құятынын анықтады. Сол дәуір деректерінде Жайық, Жем, Сағыз өзендері де аталады.

XIII ғасырда Моңғолияға жол тартқан Италия саяхатшысы Плано Карпини мен фламанд саяхатшысы Виллем Рубрук бастап барған елшілер Қазақстан аумағындағы шөл және шөлейт өңірлерге қысқаша сипаттама берді. Олар жеке бақылаулары арқылы Каспийдің тұйық алап екендігі туралы маңызды географиялық мағлұматтарды толықтырып, Алакөл, Балқаш, Тарбағатай, Жетісу Алатауы (Еренқабырға) жайындағы алғашқы деректерді ұсынды.

XV–XVII ғасырларда Қазақстан туралы географиялық мәліметтер Ресей әдебиеттерінде біртіндеп жинақтала бастады. Бұл деректер Мәскеу мемлекеті мен оған іргелес аумақтарды бейнелеген «Большой чертеж» картасында жүйеленді.

1627 жылы жарық көрген «Книга большого чертежа» еңбегінде қазіргі Қазақстанның батыс, оңтүстік және орталық бөліктерінің бірқатар аймақтарына нақты сипаттама берілді.

XVIII ғасырдың 30-жылдарынан XIX ғасырдың 60-жылдарына дейін созылған Ресейдің Қазақстанды отарлау үдерісі географиялық зерттеулердің сипаты мен бағытына тікелей әсер етті. Жаңа қосылған аумақтарда билікті орнату және нығайту үшін әскери әрі ғылыми экспедициялар кеңінен ұйымдастырылды.

Ертіс бойында бекіністер салу және Жоңғар хандығымен дипломатиялық байланыстардың орнауы Шығыс пен Оңтүстік-Шығыс Қазақстанды алғаш рет топографиялық картаға түсіру жұмыстарын жеделдетті. Сонымен бірге Каспий мен Арал жағалауларында, Сарысу мен Шу алаптарында қарапайым түсірулер жүргізілді. Нәтижесінде ірі масштабты алғашқы карталар жасалып, табиғат ерекшеліктері жөнінде ғылыми деректер жиналды.

1820–1821 жылдардағы экспедициялық зерттеулердің нәтижесінде «Естественная история Оренбургского края» атты үш томдық еңбек жарияланды. Оның бірінші бөлімі Батыс Қазақстан табиғатына жалпы сипаттама берді.

XIX ғасырдың бірінші жартысында Қазақстанды зерттейтін экспедициялар көбейді. 1827–1872 жылдары Г.С. Карелин картаға түсірумен қатар Каспий жағалауы, Алтай, Тарбағатай, Жетісу Алатауы аймақтарының флорасы мен фаунасынан коллекциялар жинады.

А. Гумбольдттың Алтайға жасаған сапары (1829) «Центральная Азия» атты іргелі еңбектің жазылуына негіз болды. Ал XIX ғасырдың 30-жылдарына дейін жиналған географиялық деректер А.И. Левшиннің 1832 жылы шыққан еңбегінде қорытындыланып, Қазақстан жері туралы алғашқы толық географиялық сипаттама ретінде бағаланды.

1840–1850 жылдары Л.И. Шренк Шығыс, Оңтүстік-Шығыс және Орталық Қазақстанға сапар жасап, Жетісу Алатауы мен Балқаш–Алакөл ойысының шығыс бөлігіне физикалық-географиялық сипаттама берді.

Кен байлықтарын іздеу жұмыстары Орталық Қазақстан, Тарбағатай және Маңғыстаудың геологиялық құрылысы мен орографиясына қатысты жаңа деректер әкелді. XIX ғасырдың 60-жылдарында отарлау үдерісі аяқталып, пайдалы қазбаларды игеру, теміржол салу және егістік жер қорын кеңейту алдыңғы қатарға шықты. Соған сәйкес геология, топырақтану, ботаника, гидрология сияқты арнаулы бағыттар дамыды.

XIX ғасырдың 70-жылдарынан бастап метеорологиялық бақылаулар жүргізілді, алайда станциялар саны аз болып, аумақ бойынша біркелкі орналасқан жоқ.

1898–1899 жылдары Л.С. Берг, П.Г. Игнатьев және В.Д. Елпатьевский Солтүстік және Орталық Қазақстанның ірі көлдерін зерттеді. 1899–1902 жылдары Берг Арал теңізінің гидрологиясын зерделеп, бұрынғы түсініктерді түбірімен өзгертті: Тұран ойпатын түгел жауып, шығыста Балқашқа дейін созылған біртұтас Арал–Каспий алабы болған деген ұғым теріске шығарылды. Нәтижелер «Аральское море» монографиясында (1908) қорытындыланды.

XX ғасырдың басында топырақтану зерттеулері кеңейді. Қоныстандыру басқармасы ұйымдастырған экспедицияларға С.С. Неуструев, Л.И. Прасолов, А.И. Безсонов және басқалар жетекшілік етті. Қазақстан өсімдігін зерттеуде А.Н. Краснов ерекше еңбек сіңірді: ол Тұран шөлін жіктеп, шөлдің саздақты, құмайтты, тастақты, сортаң түрлері бар екенін көрсетті.

Северцов, Краснов, Берг, Неуструев, Крашенинников еңбектерінде табиғат кешендерінің құрамдас бөліктері арасындағы байланыс талданып, физикалық-географиялық заңдылықтар тұжырымдалды. Қазақстан аумағының қазіргі физикалық-географиялық бөлінуінің ғылыми алғышарттары Л.С. Бергтің 1913 жылғы мақаласында қаланды: ол нақты деректерге сүйеніп, Қазақстанды ландшафттық белдемдерге және морфологиялық облыстарға бөлді.

Кеңестік дәуірде Қазақстан жерін зерттеу өндіргіш күштерді әлеуметтік негізде дамыту міндеттерімен тығыз байланыстырылды. Өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының дамуы табиғи қорларды зерттеумен қатар жүрді: жер қойнауы, топырақ қабаттары, су қорлары, климат және басқа да компоненттер ірі құрылыс пен шаруашылық жобаларының сұранысына сай кешенді түрде қарастырыла бастады.

1920-жылдардың ортасынан бастап зерттеулер кең өріс алды: облыс аумағын жүйелі түрде зерттейтін экспедициялар көбейді, геологиялық партиялар мен трестердің саны артты. 1926 жылы КСРО Ғылым академиясы жанындағы арнайы комитет жер қойнауын зерттеуді күшейтті. 1933 жылы Қазақ гидрометеорологиялық басқармасы құрылды. 1932 жылы Қазақстанның өндіргіш күштерін зерттеуге арналған конференция өтіп, сол жылы КСРО ҒА-ның Қазақстандық базасы ұйымдастырылды (кейін бөлімшеге айналды).

Бірінші бесжылдық жоспарлары (1929–1932) Қазақстанда өнеркәсіп пен ауыл шаруашылығының техникалық базасын қалыптастыруды көздеді. Бұл мақсат зерттеулердің көлемін кеңейтіп, 1928–1940 жылдары экспедициялық жұмыстардың айрықша күшеюіне әкелді. Тұрақты ғылыми мекемелер мен жергілікті кадрлардың көбеюі нәтижесінде тұрақты бақылаулар жүйесі қалыптаса бастады.