Ойлау дағдыларының негізінен қолданылатын иерархиялық моделін 1956 жылы
Автор
Орбисинова Майра Басипқалиқызы
Қ. Смағұлов атындағы орта мектебінің жоғары санатты химия пәні мұғалімі, Атырау қаласы.
Білім берудегі инновациялық технологиялар: оқушыны өзіндік әрекетке дайындау
Әлемдік білім беру жүйесі жеке тұлғаны қалыптастыруға негізделген. Бұл ұстаным Қазақстан Республикасының «Білім туралы» заңында жан-жақты айқындалған: білім беру жүйесінің басты міндеті — ұлттық және жалпыадамзаттық құндылықтар, ғылым мен практика жетістіктері негізінде жеке адамды қалыптастыруға және кәсіби шыңдауға бағытталған білім алу үшін қажетті жағдайлар жасау; оқытудың жаңа технологияларын енгізу; білім беруді ақпараттандыру; халықаралық ғаламдық коммуникациялық желілерге шығу.
Бүгінгі күні мемлекеттік стандарттарға сай мектептегі тәрбие мен оқыту мазмұны елеулі өзгерді: мақсат тек пәндік білім, білік және дағдылар жиынтығын меңгерту емес, оқушының оқу-танымдық әрекетін дұрыс ұйымдастыру арқылы тұлғаны қалыптастыру.
Ұстаздың негізгі міндеті
Тиімді жолды табу
Оқушыларға кез келген білім саласын меңгертудің тиімді әрі жеңіл тәсілдерін қарастырып, оқу әрекетін нәтижеге бағыттау.
Шығармашылыққа баулу
Білімді дайын күйінде қабылдамай, өздігінен құрастырылған білімнің ұзақ сақталатынын ескеріп, оқушыны шығармашылық жұмысқа дағдыландыру.
Тек білімді болу жеткіліксіз: басты қағида — өзіне есеп беру, ой-әрекетін саралау, өзін және өзгені бағалай білу, өз мүмкіндігі мен қабілетін іске асыру, өмірі мен іс-әрекетіне жауапкершілікпен қарау.
Мектеп — ұрпақтан ұрпаққа жалғасқан ізгі қасиеттерді жас жеткіншектің бойына сіңіретін орта, тұлғаның қалыптасатын орны. Заман ағымына сай сабақ өткізу әдістері мен жолдары жаңарып, оқыту үрдісі оқушылардың танымдық әрекетіне және білімге деген қажеттілігіне сәйкес қайта қарастырылуда.
Ғылыми-техникалық прогресс пен нарықтық қатынастар жағдайында қоғамға жаңаша ойлайтын, тапқыр, ізденімпаз, шебер әрі іскер кадрлар қажет. Сондықтан шығармашылық-өнертапқыштық ойлаудың негізін мектептен бастап қалыптастыру — маңызды міндет.
Өзіндік жұмыс және оқу-танымдық әрекет
Оқытудың жаңаша дамуы оқушының білім, білік, дағдысын арттырумен ғана шектелмейді; ең бастысы — оқушының танымдық әрекетін көтеру. Оқушының өз бетінше білім алып, өз оқуын бағалай білуі және өзіндік әрекетке бейімделуі — нәтижеге бастайтын негізгі бағыттардың бірі.
Танымдық әрекет өзіндік әрекеттің құрамдас бөлігі ретінде көрінеді. Оны жүзеге асыру үшін қажетті тәсілдер мен әдістерді таныстырып, игеруіне жағдай жасайтын дербес тапсырмалар жүйесін құру қажет. Бұл міндет мұғалімге жүктеледі: оқушыда өзіндік әрекеттің нақты мақсаттарын қалыптастыру және оқу-тәрбие үрдісінде ретімен қолдануға болатын мақсаттар жүйесін негіздеу.
ХХІ ғасырдың өзекті сұрақтары
Нені оқыту керек?
Оқушының білімді жай ғана иеленуі емес, оны түрлі жағдаятта орынды қолдана білуі басты басымдыққа айналды.
Қалай дайындаймыз?
Оқыту әдістерін өзгерту, функционалдық сауаттылықты дамыту, зерттеуге негізделген тапсырмаларды көбейту.
«Оқушы — үнемі біліммен толтыра беретін ыдыс емес. Әрбір бала — бір жұлдыз, жарқырауына көмектес!» деген ұстанымды басшылыққа алу маңызды: білімді терең түсініп, оны сыныптан тыс ортада да тиімді қолдануға үйрету қажет.
Заманауи тәсілдер: зерттеу, АКТ және Кембридж бағдарламасы
Білім беруді әлемдік деңгейге жақындатудың тиімді жолдарының бірі — сабаққа ғылыми ізденіс элементтерін енгізу. Бұл мұғалімнің оқытуға жаңаша қарауын және әрекеттерді оқушылармен күнделікті тәжірибеге айналдыруды талап етеді.
Өз тәжірибемді толықтыра отырып, мектеп өмірінде білім беру ісін жаңарту бағытында зерттеу жүргізуді, тиімді әдістерді игеруді, кәсіби құзыреттілікті арттыруды, оқушылардың функционалдық сауаттылығын дамытуды, оқыту әдістемесі мен мазмұнына тың идеялар енгізуді мақсат еттім. Сонымен бірге Кембридж тәсілінің теориялық негіздерімен таныстырып, оқушының тұлғалық келешегіне бағдарланған мұғалім–оқушы қарым-қатынасының озық үлгілерін таратуды маңызды деп санаймын.
Нақты нәтижеге жетудің негізгі алғышарттары
- Жаңа тәсілдерді меңгеру және АКТ құралдарын орынды қолдану қажеттілігін түсіну.
- Баланың өз оқуы үшін жауапты екенін сезіндіретін оқу ортасын қалыптастыру.
- Мұғалімнің ұйымдастырушы, бағыттаушы, сараптаушы рөлін күшейту.
- Оқушының жеке белсенділігіне сүйенетін тапсырмалар үлесін арттыру.
Сыни тұрғыдан ойлау: терең философия, нақты әрекет
Қазіргі заманауи оқыту жүйесінде сыни тұрғыдан ойлау «ойлау туралы ойлану» (метатану) ретінде қарастырылады. Бұл бағыттың білім беру саласындағы алғашқы зерттеушілерінің бірі — Джон Дьюи. Өз тәжірибемде сыни ойлауды қолдануға бет бұруымның себебі — бұрын оқушыларға дайын білім беріп, ойлануына жеткілікті жағдай жасалмағанын аңғарғаным.
Сыни тұрғыдан ойлау ақпаратты бағалау, талдау және синтездеуге, әрі қарай әрекет жасауға негіз болады. Оның құрамына қадағалау, интерпретация, талдау, қорытынды жасау, бағалау, түсіндіру және метатану жатады. Мұндай ойлау адамның өз ойын бағалап, сеніммен қарап, шешім қабылдауына көмектеседі.
Блум таксономиясы және оқушы белсенділігі
Тірек деңгейлер
Білім, түсіну, қолдану кезеңдерінде оқушы көбіне мұғалімнің ұйымдастыруына сүйенеді.
Шарықтау нүктесі
Талдау, жинақтау (синтез), бағалау кезеңдерінде оқушының дербес белсенділігі алдыңғы орынға шығады.
Нәтиже
Оқушы өз қатесін тауып, жетіспеушілігін көріп, өзін бағалауға және дәлелдеуге үйренеді.
Бұл тәсіл тапсырманы орындауда ойлану мен ізденуді күшейтеді, ал өзара әрекеттесу дағдылары топтық жұмыста нақты көрінеді.
Сабақ сапасын арттыратын шарттар
Сабақта ескерілетін негізгі талаптар
- Сабақ мақсатының айқындығы және толық орындалуы.
- Түсініктілік және пән аралық байланыстың сақталуы.
- Проблемалық жағдаяттарды туындату және шешуге жетелеу.
- Оқушының танымдық дамуы мен жеке ерекшелігін ескеру.
- Өз бетімен орындалатын тапсырмаларды нақты түсіндіру.
- Білімді жинақтау және бағалаудың жүйелілігі.
Мақсат — білім мен дағдыны механикалық түрде «ауыстыру» емес; оқушының танымдық қабілетін іс-әрекет арқылы дамыту, ақыл-ой өрісін кеңейту, тұлғалық қасиеттерін ашу.
Сыни ойлауды дамытатын оқу ортасы
Қауіпсіз пікір алмасу
Оқушының ойланып-толғануына, ойын ашық айтуына мүмкіндік беру; әртүрлі идея мен пікірді қабылдау; мысқылсыз, еркін атмосфера қалыптастыру.
Уақыт және мүмкіндік
Сыни ойлау тәжірибесі үшін уақыт бөлу; белсенділікті мадақтау; әр оқушының сындарлы шешім қабылдай алатынына сенім білдіру.
Сыни тұрғыдан ойлау — технология ғана емес, терең философия. Оны жүйелі қолдану табысқа жетелейді: сөздік қор кеңейеді, пікір айту мәдениеті қалыптасады, ынтымақтастық артады.
Диалог, топтық жұмыс және жас ерекшелігін ескеру
Сабақта ынтымақтастық атмосферасы орнағанда оқушылар бірін-бірі тыңдауға, пікірін ашық айтуға, өздерін бағалауға дағдыланады. Топтық жұмыста сыйластық пен жауапкершілік күшейіп, шыдамдылық және сөйлеу дағдылары қалыптасады. Мұғалім мен оқушы арасында өзара сенімге негізделген байланыс бекиді.
Мұғалім көбіне ұйымдастырушы, бағыттаушы, сараптаушы ретінде көрінеді: жауапкершілік біртіндеп оқушының өз қолына көшеді. Оқушылардың жас ерекшелігін ескеру де маңызды: әсіресе бастауыш буында қабылдау мен даму айырмашылықтары айқынырақ байқалады.
Диалогтік оқыту — кез келген сабақтың өзегі. Мұнда сұрақ қою мәдениеті шешуші рөл атқарады: төмен, орта және жоғары деңгейлі сұрақтарды орынды қолдану оқушы ойлауын тереңдетеді.
АКТ мүмкіндіктері және бағалаудың рөлі
Ақпараттық-коммуникациялық технологияларды қолданудың мүмкіндігі зор: оқушы өз бетімен жұмыс істеп, аз уақытта көп ақпаратты меңгере алады, уақыт үнемделеді. Білім-білік дағдыларын тест арқылы тексеру, қашықтан оқыту, қажетті ақпаратты жедел табу мүмкіндігі кеңейеді. Бұл оқушының дүниетанымын ұлғайтып, ой-өрісін байытады.
Мұғалімнің мақсаты — әр оқушының қабілетін анықтап, оның дамуына қолайлы жағдай жасау. Бағалаудың тиімді тәсілін дұрыс таңдасақ, оқушыда жауапкершілік қалыптасады. Үлгерімді арттыруда бағалау — шешуші тетік.
Қорытынды ұстаным
Жіберілген қателікті түзетуге ешқашан кеш емес: бастысы — мақсатқа жету жолында жүйелі еңбек ету. Әр адам — тұлға, сондықтан әр пікір мен ойды бағалау қажет. Жаңаша әдіс-тәсілдерді қолдана отырып, білім беруді негіздеу арқылы өз тәжірибемнің жаңарғанын айқын сезіндім. Кембридждік тәсілдің оқушыға да, мұғалімге де болашақта берері мол екеніне сенемін.