Әлден уақыттан кейін күң әйел әдепті, сыпайы жүріп келіп
Баяғы өткен заманда елге қатал Шалқан деген хан болыпты. Бір күні ерігіп, іші пысып, жанына тазысын ертіп, сауыт-сайманын киіп, боз жорға атқа мініп, серуенге шығады.
Жолда келе жатып бір дөңнің астынан жұмыртқадай аппақ, әсем, жалғыз үйді көреді. Бұрын бұл маңда қоныс та жоқ, мидай жазық жапан далада жеке үйдің тұруы – тосын нәрсе. «Мән-жайын білейін» деп хан үйге жақындайды.
Тіркеу үйі: өлі мен тірінің есебі
Үй ішінде жалғыз адам отырады. Ол алтындай жарқыраған үлкен дастарқанның үстіне тау-тау болып үйілген қағаздарды асығыс ақтарып, реттеп, өз-өзімен әлек. Хан үн қатса да, әлгі кісі жауап бермейді.
Хан: «Жарқыным, жауап күттім. Рұқсат етсеңіз, өзім сұрайын: бұл жерде бұрын жан иесі болмайтын, дию-пері мекен етеді дейтін. Сіз кімсіз, неге мұнда тұрсыз, неге үн қатпадыңыз?»
Кісі: «Бұл – Құдайдың өлі мен тірінің есебін алатын тіркеу орны. Өлгенді бір тізімдеп, тіріні бір бөлек жазамыз; кімнің кімге баратынын, кімнің кімді алатынын ретімен белгілейміз. Бір минуттың өзі – шығын. Қағаздарымды бітірмей, бөгелуге болмайды».
Болжау: хан қызының тағдыры
Хан жалғыз қызының кімге бұйыратынын сұрайды. Кісі қағаз арасынан тізімді алып, көз жүгіртіп: «Қызың Қараөткелде тұратын Байшат ханның қолындағы күңнен туған құлдың баласына барады» дейді.
Ханның қарсылығы
Бұл сөз ханға зілдей батады. «Жоқ, жоқ! Бұл өтірік. Қызымды мұндайға бергенше, қылышыма ақылдасармын!» деп, үйіне қайтады. Бірнеше күн ұйқы-күлкі көрмей, жүзі суық, көңілі қаяу жүреді.
Уәзірдің кеңесі
Сенімді уәзірі сырын сұрағанда, хан бәрін айтып береді. Ақылдаса келе, олар Қараөткелге барып, Байшат ханның күңін өлтіруді ұйғарады.
Қараөткел сапары және қатыгез жоспар
Шалқан хан мен уәзір айлар жүріп, арып-ашып Байшат ханның еліне жетеді. Байшат хан қонақтарды құрметпен қарсы алады да, екіқабат әйеліне: «Жақсылап ас пісір» деп бұйырады.
Күңнің дайындаған асы бұрын-соңды көрмегендей дәмді болады. Осы сәтті пайдаланған Шалқан хан: «Он күнге күңіңізді бере тұрыңыз, біздің елдің күңдері де үйренсін» деп сұрайды. Байшат хан қинала келіседі.
Қанды әрекет
Жол үстінде бір биік жардың жиегіне келгенде, олар бейшара күңді өлтіріп, ішін жарып, тастап кетеді. Шалқан хан: «Енді бұл іс бітті» деп, үйіне асығады.
Жардан табылған сәби
Сол жардың маңында кедей кемпір мен шалдың қараша үйі бар екен. Бір күні кемпір тезек теріп жүріп, ішек-қарны ақтарылып жатқан әйелді және шырылдап жылаған нәрестені көреді. Шал екеуі сәбиді аяп, әйелді жерлеп, баланы үйіне әкеледі.
«Құдай бала бермеп едің, енді даладан бердің» деп, олар нәрестені мәпелеп өсіреді. Баланың атын Жарболат қояды. Жарболат ержеткенде атына сай құрыштай берік, ақылды, тапқыр, ержүрек болып өседі. Даңқы да елге жайылады.
Ұмытылған түс және оның жорығы
Бір күні хан түс көреді, бірақ оянғанда ұмытып қалады. Елге жар салып: «Кімде-кім ұмытқан түсімді тауып, жорып берсе, соған зор сый беремін» дейді. Сол кезде бір мыстан кемпір: «Мына түсті кемпір-шалдың асыранды баласы табар» деп, Жарболатты атайды.
Жарболаттың айтуы
Жарболат ханның түсін мүлтіксіз айтып береді: үлкен дария, екі жағы биік жар; бір жағында қырық жылан, екінші жағында қырық айдаһар; судың ортасында ханның өзі; анда-санда аузына су тамызатын бір қарлығаш.
Жоруы да ауыр болады: қырық жылан – қырық әйеліңіз, қырық айдаһар – қырық уәзіріңіз, екеуі де сізге қас. Дария – бақытыңыз, ал қарлығаш – жалғыз қызыңыз, сол ғана сізге дос.
Ханның үрейі және қулығы
Хан таңғалып, баланың тегін сұрайды. Жарболат нақты жауап бермейді. Сонда хан кемпір-шалды шақыртып, шындықты айтқызады: олар баланы жардан тауып алған, әке-шешесін білмейді.
Өлім туралы хат
Хан ішінен «бұл – өзіміз өлтірдік деген күңнің тірі қалған ұлы екен» деп шошып, уәзіріне құпия хат жазады: баланың көзін құртуды бұйырады. Хатты баланың өз қолына ұстатып, уәзірге апарып беруге жібереді.
Тағдырдың бұрылысы: хан қызының таңдауы
Қараңғы түнде шаршаған Жарболат бір жарық түскен терезе алдына келіп, сол жерде ұйықтап қалады. Бұл – хан қызының үйі екен. Қыз далаға шығып, алтындай нұрлы жас жігітті көреді. Қолындағы бүктеулі қағазды алып оқиды да, ішіндегі бұйрықты көріп, Жарболатқа ғашық болады.
Хаттың өзгеруі
Қыз баланы үйіне кіргізіп, сый-құрмет көрсетеді. Сосын хатты керісінше қайта жазып береді: «Мына балаға қызымды қос. Қырық күн ойын, отыз күн тойын жасап, құрметпен өткіз!» деп, әкесінің қолтаңбасына ұқсатып қол қояды.
Жарболат хатты уәзірге апарып береді. Уәзір бұйрыққа сеніп, екеуін некелеп, отыз күн ойын, қырық күн тойын жасайды. Той үстіне ханның өзі келгенде, басқа амал таппай, еріксіз көнеді.
Түйін
Осылайша қанша қарсылық пен қастық жасалса да, жазмыш өз жолын табады: Жарболат хан қызын алып, тату-тәтті ғұмыр кешіп, ақырында дүние салыпты.