Басында Әбілқайыр хан
Пролог
Қазақтың ұлы даласын күнгейі мен күншығысынан алып тағадай иіле түсіп, мыңдаған шақырымға созылған дүние жүзіндегі ең биік таулар қоршап жатыр. Ақбас ғажайып шыңдар мен қия құздар қазақ жерінің үстінен өтетін ескек желге, азынаған дауыл-боранға ғана тосқауыл емес, көшкен елге де, басқыншы жаудың қалың қолына да асу бермес берік қамал еді.
Тек бір тұсында ғана осы ғаламат қиялар шөккен нардай даланың бауырына кіре жатаған тартып, кең алқапқа қарай ашыла түсетін. Дәл сол тұстан Азия мен Еуропаның түйіскен өңіріне қарай, жаратылыстың өзі жаратқан долы сұрапылмен бірге, араларына жүздеген жылдар салып, Фангфур ұлы хандарының, Әтилланың, Шыңғыстың құмырсқадай құжынаған қосындары төгілген.
Тарихтың қанды дәлізі
Бұл қанды жорықтар ең алдымен осы арада әлмисақтан бері егін егіп, мал бағып, қала салып, бейбіт жатқан елдерді талқандады. Одан өтіп, қазақтың көшпенді байтақ даласын қанға бояп, лек-легімен күнбатысқа қарай лап қойды. Басып өткен жерде күңіренген ел, күйзелген дала, күйреген қала ғана қалатын.
Бұл жолғы шайқас та — соның бірі еді. Жоңғар қақпасының етегіндегі Сойқан сайда қытай мен қазақ әскерінің алысқанына міне, жеті күн болған. Бойлауық жылқыдай бой бермей, екі жақ бірдей арандағанда, талай қандыауыз бөрілер пұшпағынан ілінді; талай батыр қайқы қара алдаспандардан қаза тапты. Талай албырт жас өмір сабағынан үзілген гүлдей солды.
Алайда кісі қанын толарсақтан кешіп жүрсе де селт етпейтін қолбасшылар майданға жұртты төпеп айдай берді.
Канси ордасындағы бұйрық
Сегізінші күні майдан шебіне Қытай боғдыханы Канси келіп, әскер басшыларын шақыртады.
— Ұрыс қалай жүріп жатыр?
Әйел өңдес, қу тамырдай қатып-семіп қалған көсе қара әскер басы иіле тәжім етіп: — Алдияр тақсыр, әлі итжығыс түсіп жатырмыз. Екі жақ бірдей қырғында. Біздің шығынымыз көптеу, — деді.
Боғдыхан шаршы топтың алдында өз қолбасшысын мұқата сөйледі: — Ақымақ. Үш ғасыр бойы алысып, Тан әулеті жеңе алмаған бұл тайпаны сен жеңем деп ойлап па едің?
— Алдияр тақсыр, соғыс деп бұйырған өзіңіз ғой.
— Соғыс дегенде мен саған осылай соғыс деп пе едім? Бүйтіп сен оларға тізе көрсетіп, бетін қайтара алмайсың. Одан да өзің былай тұр да, күнде шабуылдап мазаңды ала берген ойрат тайпасын жап. Екі жұрт бірін-бірі ала алмай әбден әлсіреп, енді тентіреп кетуге айналғанда, сен бір бүйірден шыға кел де, екеуін екі бүктей салып, бос қалған жерін басып ал.
Қолбасшы күмәнін жасыра алмады: — Қалжыраған ойратты олжалау қиын болмас. Ал қазақ жұртын олай құртып, жерін оп-оңай басып ала аламыз ба? Ар жағында бізден күші басым Луссия көршісі бар емес пе? Ол бізге қазақ даласын көпе-көрнеу талатып қоя ма?
— Луссия үшін құса болма. Қазақ жері өгіздің талысындай мол, бәрімізге де жетеді. Біз Ертістің жоғарғы тұсымен Жетісу, Түркістан уәлаяты мен Шығыс Түркістанды тегіс бауырымызға басамыз. Қысқасы, Көкше теңіздің оңтүстік жағасы біздікі, солтүстік жағасы Луссиянікі болуы керек.
— Сонда қазақ елі қайда қалады?
— Көкше теңіздің түбінде! Жоңғар тайпасын қалай құртсаң, қазақ жұртын да солай құртып жібересің!
— Құп, тақсыр.
Бірінші бөлім
Қазақ елі бұл кезде көкпарға тартуға дайындалған серкедей еді: жан-жағынан анталаған қай жауының тақымында кетері белгісіз. Әлде өзара қырылысқан хан-сұлтандар қанын сорғалатып, біреуі аяғын, біреуі қолын, біреуі басын қанжығасына байлап әкетер ме — кім білсін?
Ел басына төнгелі тұрған мұндай ауыр кезеңді дұрыс ұғып, терең болжап, төрт жағынан бірдей соққалы тұрған сұрапылдан халқын құтқарар кім бар? Мұндай жанталаста халық алдыңғы шепке ең алдымен өзінің тәжірибесін, ақыл-парасатын, табандылығын қоюға тиіс еді. Өйткені қазақ елін көкпар етіп ала қашуға дайындалып тұрған қас жау айқын болатын.
Тарихи түйін: күштің қайта бөлінуі
- Шыңғыс хан құрған ұлы көшпелі мемлекет ыдырап, мұрагерлік даудың орнына жаңа империялық есептер келді.
- Манчжур билігі күшейіп, бұрынғы монғол кеңістігін өз ықпалына алуға ұмтылды.
- Батыс монғол тайпаларының көші-қоны Жоңғар мемлекетінің қалыптасуына жол ашты.
Құбылай тұсында Қарақұрым ордасы Пекинге көшкеннен кейін-ақ «монғол хандығы» деген атаудың өзі өзгеріске ұшырады. Кейінгі қытай боғдыхандары өзін Шыңғыс мұрагері санауға бейімделіп, монғолдың атамекен көне қонысын ғана емес, бір кездері жаулап алынған кеңістіктің бәрін бауырына басқысы келді. Ал монғол жұртының өз ішінде өзара қырқыс, жанжал күшейді; күнгей бетте пайда болған манчжур хандарының ұзақ соғыстары берекесін алды.
Малға өріс, елге қоныс тарылды. Әсіресе батыс монғол тайпалары — Чорас, Ойрат, Торғауыт, Төлеуіт рулары қысымға шыдамай, атамекенін тастап босып кетті. Бірі Сібірге, бірі Ертіс бойына, Тарбағатайға қарай ойысты. Қалмақ аталған бір бөлігі Еділдің төменгі сағасына өтіп, Астрахань маңында көшпелі аймақ болып тұрақтады.
Қытай билігі бұл ығысқан елдерді Сібірге, қазақ жеріне және Орта Азияға ықпал жүргізудегі алдыңғы шеп деп санады. Ал көнбеген қонтайшыларды ауыл-аймағымен, бала-шағасымен қырып тастауға дейін барды. Қытай зардабынан үріккен жұрт Тарбағатай, Іле сағасы, Зайсан өңіріне шоғырланып, осы арада көшпелі мемлекет — Жоңғар хандығын құрды.
Жоңғар хандығының күшею жолы
1634 жылы қонтайшы болып Хара-Хұланың баласы Батур сайланды. Оның маңына Енисей мен Ертіс бойын жайлаған ұсақ рулар жиналып, хандық бірте-бірте іргесін бекітті. Батур өлген соң билік әуелі Сэнгэге, кейін Қалденге өтті. Қалден Қытай императорының жарлығымен бас көтерген, өздеріне қандас Шығыс Монғолия руларына қарсы аяусыз қырғын жүргізді.
Бірақ малға жайылым бәрібір тарлық етті. Жер кеңіту үшін Қалден Бошұқты Қалқа өңірін қосып алмақ болды. Саясаттың соңы жеңіліске ұласып, Қалқа Қытайға қарады, ал Қалден өзін-өзі өлтірді. Кейін Турфанға қашқан немересі Сыбан Раптан қайта оралып, Жоңғар елін бағындырып, 1697 жылы бүкіл қонтайшы атанды.
Сыбан Раптан Қытаймен сыртқы байланысын түзулегендей көрінгенімен, шекаралас қалаларды шауып, қысымын тоқтатпады. Қалден Церенмен қосылып Қытайға қарсы қимыл күшейткенде, Цин императоры Канси Жоңғар жерін бұрынғы князьдарына қайтарып, Сыбан Раптанға Ертіс бойынан ғана шағын жайылым қалсын деп жарлық түсірді. Бұған қоса, Қытай өкілін қатыстырып құрылтай шақырылуы тиіс делінді.
Алайда Канси көп ұзамай қайтыс болды. Ал оның қалың әскері қалды. Жоңғардың Қытайға шамасы жетпеген тұста, үйреніскен жауы — қазақ еліне бет бұруы заңды еді. Өйткені Жоңғар әскері енді бұрынғыдай шоқпар-сойылды жасақ емес: Еуропа тәртібімен сап түзеп, зеңбірек пен білтелі мылтық ұстаған, соғыс тәсілі де жаңарған қуатты күшке айналды.
Жаңа соғыс техникасының көзі
Бұл жаңғыруға Сыбан Раптан, Қалден Церен және жалдамалы қытай мамандары ғана емес, швед офицері Иоганн Густав Ренат та ықпал етті. Ол Жоңғар жасағы Бухгольц экспедициясын талқандаған ұрыста Өскемен маңында тұтқынға түсіп, кейін Жоңғар әскеріне Еуропа әдісін үйретті: зеңбірек құйдыруға жол ашты, бұрын беймәлім өнерлермен таныстырды, тіпті баспахана да ұйымдастырды.
Осы тұста қазақ жүздерінің ішкі ахуалы да әлсіз еді. Үлкен Ордада Болат хан отырды, бірақ елді біріктіріп, жауға қарсы тұрар қуат көрсете алмады; көп істі немере інісі Сәмеке атқарды. Кіші жүздің ханы — Әбілқайыр, Ұлы жүздің ханы — Жолбарыс. Орта жүздің іргелі рулары өз ішінде де тартысқа толы болатын.
Бұған дейін әз Тәуке хан Жоңғар қаупін ерте түсініп, Ресеймен қарым-қатынасты нығайтуды көздеді: 1702 жылы Өскеменге елші жіберді, бірақ жолай ойраттар ұстап өлтірді. Он үш жылдан соң Уфаға Тайқымұрын биді бастап қайта елшілік аттандырды. Алайда Тәуке 1715 жылдың соңында дүниеден өтті.
Тәуке дәуірі: бірлік пен заң
Тәуке хан Бұхара, Қоқан, Хиуа тарапынан келген қысымға да, жоңғар нояндарымен ұзақ айқастарға да төтеп берді. Қырғыз манабы Тиеспен тізе қосып, ел жадында «Тәуке — Тиес» деп қатар аталды. Сол тұста Қазыбек, Төле билер Тәуке ордасына жиі келіп, ел басқару ережесі — «Жеті жарғының» қалыптасуына ықпал етті. Бұқар жырау да жас шағында Тәуке ордасында сарай ақыны атанды.
Тәуке қайтыс болған соң Орта жүз тағына Қайып хан отырды. Ол Ресеймен байланыс орнатуды жалғастырып, Тобылдағы Сібір губернаторы Гагаринге елші жіберді. Хатта қазақ-орыс саудасын жолға қою, Жоңғарға қарсы ортақ қимыл жөніндегі тілек те айтылды. Петербург тарапынан достық ықылас болғанымен, бірлесіп соғыс ашу ұсынысы қабылданбады: Ресей өзге одақтас елдермен жауласуды қаламады.
Қазақтың әлсіз күйін айқын көрсеткен оқиғаның бірі — 1717 жылғы Аягөз шайқасы: Қайып пен Әбілқайыр қосылып шықса да, Сыбан Раптан жасағының бір бөлігіне әрең төтеп берді. Осыдан кейін Ресей қазақ даласын барлауды күшейтіп, 1728 жылы Борис Брянцев бастаған елшілер Кіші жүзде Әбілқайырмен, Түркістанда Қайыппен кездесіп, өңірдің сауда және геосаяси маңызын анық аңғарды.
Үрейдің қоюлануы
Орыс елшілері тағы бір шындықты түйді: қазақ хандарының сол кезде Жоңғар қонтайшысына қарсы тұрар біртұтас күші жоқ еді. Орда ішіндегі бақталастық пен тартыс бас көтерді. Ал патша өкіметі Орта Азия ісіне сақ қарап, «күту» саясатын ұстанды. Осындай ахуал қазақ елінің басына үлкен нәубет жақындап қалғанын аңғартатын.
Жоңғар қонтайшысы жорық алдындағы кеңесін шақырды. Ренаттың ақылымен олар ежелгі «бір тұстан шабу» дәстүрін емес, бірден қос бүйірден қысу тәсілін қолданбақ болды. Жоңғардың бар әскерінің бас қолбасшысы болып Сыбан Раптанның інісі Шұна Дабо баһадүр белгіленді: бір қанаты Қаратауды басып, Шу мен Таласқа тірелсе, екінші қанаты Шыршық қойнауына шығуға тиіс еді.
Жеті қолдың жиналуы
Шұна Дабо әскерді жетіге бөлді. Әр қол тау бөктеріне не жау жеріне қарай ағатын өзендердің бастауына ту тігіп, жорыққа әзірленді.
- 1 Жетісу Алатауы етегі, Балқашқа құятын төрт өзеннің басы — қолбасшы Қалден Церен.
- 2 Алтынемелге таяу, Іленің теріскейі — Көктал мен Көктерек арасы; қолбасшы Қорен батыр.
- 3 Кегеннің солтүстігі, Кетпен бауыры — қолбасшы 17 жастағы Әмірсана.
- 4 Шелек өзенінің басы — қолбасшы 18 жастағы Сыбан Доржы.
- 5 Түп өзені, Ыстықкөл жағалауы — қолбасшы Лама Доржы.
- 6 Шуға құятын Үлкен Кебен алқабы — қолбасшы Церен Доржы.
- 7 Бас ту Құлжаға таяу Талқы асуының оңтүстік-батысына тігілді — қонтайшы Сыбан Раптанның өзі.
Осылай Алатау бөктерін жайлаған қалың елді қоршай, Жоңғар әскері қаптап тұрды. Тек қонтайшының «Алға!» деген әмірі ғана қалған. Сыбан Раптан көктем туа шабуылға шығуды ұйғарды. Бұл — көп жылқылы қазақ елінің тай-жабағысы піштіріліп, жаңа аяқтанған қозы-лағы көшке ере алмайтын, ұрысқа ыңғайы жоқ кезі еді.
Бүгін бүкіл Түркістан уәлаяты мен Жетісудың күншығыс-солтүстігін айнала қоршаған қалың әскердің ызғары соққандай, дүние біртүрлі сұсты еді. Дәл жер сілкінердің алдындағыдай: тыныс тарылып, әлем тұншыға безерген. Мұндай қорқынышты адамнан басқа тірі атаулының бәрі алдын ала сезетіндей.
Қорытынды әсер
Таулардың берік қамалындай көрінген кеңістік бұл жолы қорған емес, қыспаққа түсірер қақпанға айналғандай. Дала үстіне төнген ызғар — тек әскердің ызғары емес, тұтас дәуірдің салмағы еді.