БАҚ - тағы бір мақаладан үзінді: 1960 жылдары Микронезия аралдарында өзіне қол жұмсау дегенді ешкім білмейтін
Жаңалықтың әсері: бір оқиғадан туған «әдет»
БАҚ-тағы бір мақаладан алынған үзіндіде 1960 жылдары Микронезия аралдарында өзіне қол жұмсау деген құбылыстың мүлде кездеспегені айтылады. Алайда уақыт өте келе бұл әрекет едәуір көбейіп, 1980 жылдары тіпті әлем бойынша алдыңғы қатарға шыққан.
Кішкентай ғана аралдағы жастар болмашы себептерді желеу етіп өміріне қол салуға жиілей бастаған. Мұның бастауы ретінде ақпарат құралдарында жарияланған бір оқиға аталады: Сима есімді 17 жастағы жеткіншек әкесімен ұрысып қалып, үйден қуып жіберген әкесіне «жауап» ретінде асылып қайтыс болады.
«Еліктеу әсері» қалай қалыптасты?
Бұл оқиға ақпарат құралдарының ықпалымен құлақтан-құлаққа тарайды. Симаның өлімі тәкаппарлығы тапталғандай көрінетін кейбір жастар үшін «өзін көрсетудің» бір ритуалына айналған. Сол мазмұндағы өлеңдер, көше дуалдарындағы жазулар, футболкалардағы ұрандар көбейіп, жастар санасында бұл әрекет қалыпты нәрседей орныға бастаған.
Осы мысалдың өзі жаман жаңалықтың эфирге шығуы мен соған ұқсас жамандықтың басқа жерде қайталануы арасында байланыс болуы мүмкін екенін аңғартады. Ең қауіптісі — белгілі бір әрекеттің жариялануы адамдарға оны қалыпты нәрсе ретінде қабылдатуы; бұл кейде оқиғаның өзінен де ауыр салдарға апарады.
Кино мен сериал: мінез-құлықты «сценарийге» байлау
Шетелдік кино мен сериалдарда қазақы менталитетке жат, арсыздыққа жақын көріністер жиі кездесетіні байқалады. Ал уақыт өте келе көрермен санасында мұндай тірліктер «қалыпты құбылысқа» айналып кетуі мүмкін.
Ар-намыс пен ұят туралы
Кейбір батыстық өнімдердегі арсыздық «еркіндік» ұранымен бүркемеленіп жатады. Алайда адам мен хайуанатты ажыратып тұрған басты белгі — ар-намыс пен ұят сезімі. Ар-намыс — адамға ғана тән қасиет. Егер ар-ұят жоғалса, адамдық болмыстың өзі әлсірейді.
Бұл тақырыпта Асанәлі Әшімов мұндай арсыз көрсетілімдерді заңмен шектеу керектігін айтқан.
Кинода болмашы себеппен ажырасу жиі көрсетілсе, дәл сондай жағдайға тап болған адамдардың санасында «сценарий» дайын тұрады: олар да ажырасуға тез бейімделуі мүмкін. Сол сияқты ашуға булыққанда көрсетілетін дөрекілік пен зорлық-зомбылық эпизодтары да еліктеуге түрткі болуы ықтимал.
Психолог пікірі: эмоция әлсіреген сәттегі қауіпті қадам
Ахмет Атаоғлуның ескертуі
Түркиялық психолог, ректор профессор Ахмет Атаоғлу кинодан «тәлім алудың» зиянын былай түсіндіреді: ашу немесе қайғы әсерінен адамның есі мен ойлау қабілеті әлсірейтін әрекеттері өзіне қол салуға немесе алдындағы адамға зиян келтіруге итермелеуі мүмкін. Әсіресе бейнелі көрсетілімдерде осындай эпизодтардың болуы қоғамға, соның ішінде жастарға да әсер етпей қоймайды.
Теледидарда өзіне қол салу туралы хабарлар көбейген сайын және осы мазмұндағы әңгімелер санаға сіңген сайын, кейін адам қиындыққа ұшырағанда, сол «дайын үлгілер» санадан автоматты түрде орын алуы мүмкін. Мәселен, романтикалық қатынастардың күйреуі сияқты себептерден өзіне қол салу көрсетілсе, өмірде дәл сондай жағдайға тап болған кейбір адамдар экраннан көрген кейіпкер әрекетін қайталауға бейімделуі ықтимал.
Қорытынды ұсыныс
Сондықтан теледидардағы көрсетілімдер мен ақпарат құралдарындағы материалдар, әсіресе жастарға ықпал ететін тақырыптарды жариялағанда, өзіне қол салу әрекетіне «романтикалық бояу» қоспағаны жөн. Мүмкін болса, мұндай хабарларға мүлде орын бермей, күн тәртібіне шығармау керек: жарияланбаса — зияны азаяды, ал жиі жарияланса — зияны арта түседі.