Райымбек ауданы, Шалкөде жайлауында ғұмыр кешкен
Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы: шипагерлік мұра және тарихи тұлға
Өтейбойдақ Тілеуқабылұлы (шамамен 1366–1478) — қазақтың әйгілі шипагер-ғалымы, сондай-ақ елдің әлеуметтік-саяси өмірін жақсы таныған тарихшы. Ол Райымбек ауданындағы Шалкөде жайлауын мекен етіп, ғұмыр кешкен.
Негізгі қыры
Халық медицинасының тәжірибесін жүйелеп, шипагерлікті ғылыми сипатқа жақындатқан ойшыл.
Мекені
Жетісу өңірі, Шалкөде жайлауы — оның өмірі мен еңбегі қалыптасқан кеңістік.
«Шипагерлік баян» қалай жазылды?
Кейбір деректерге қарағанда, Өтейбойдақ адам ағзасында кездесетін кеселдерді емдеу жолдарын табу үшін төрт түлік малға тәжірибе жасап, шипа дарыту амалдарын жүйелеген. Сол ізденістің нәтижесі — «Шипагерлік баян» атты еңбегі.
Жазылу мерзімі туралы дерек
- Автордың өз айтуынша, кітапты Жәнібек ханның тапсыруымен 70 жасында жаза бастаған.
- Жәнібек хан дүниеден өткен 1473 жылы еңбегін 85 жасында аяқтағаны көрсетіледі.
- Тағы бір деректе Өтейбойдақтың 90 жасқа таяп қайтқаны айтылады. Осыдан оның шамамен 1366 жылы туып, 1478 жылы дүние салғанын жобалауға болады.
«Шипагерлік баян» еңбегінің бүгінге жетуі туралы «7 рет көшіріліп сақталған» деген мәлімет бар. Алайда оның дәл өз қолтаңбасымен жазылған факсимиле нұсқасы (авторлық қолтаңба) сақталмаған.
Дәуірімен сабақтас тұлға
Өтейбойдақ өз заманында Жәнібек хан, Жиренше шешен сияқты тарихи тұлғалармен қатар жүріп, ел қамы мен халық тағдырына қатысты маңызды істерге араласқан қоғам қайраткері ретінде де танылады.
Өзі туралы дерек (ықшамдалған)
Өтейбойдақ өз тегін Ұлы жүз Зарман, оның ішінде Албаннан таратады; мекені Жетісу екенін айтады. Жанында Жиренше шешен, Жәнібек ханның қарашасы болғанын, жасын 85-ке келгенін көрсетіп, сырт келбетін де сипаттайды.
Ғұмырлық ұстанымы
Емшілік қасиет оған ата-тегінен дарығаны айтылады. Ол ата-баба тәжірибесін жинақтап, бүкіл өмірін шипагерліктің қыр-сырын игеруге арнаған. Дәстүрлі медицинаны жүйелеу жолында атақ-даңқ пен дүние-мүлікке ұмтылуды екінші орынға қойғаны ерекше аталады.
Мұраның сақталуы: ауыр кезеңдер ізі
«Шипагерлік баян» бүгінге Өтейбойдақтың ағайын-ұрпақтары арқылы жеткені айтылады. Сонымен бірге, уақыттың қилы зобалаңында еңбектің ауқымды мұрасының төрттен бір бөлігі Қытайдағы мәдени төңкеріс кезінде хунвейбиндер тарапынан өртелген деген дерек келтіріледі.
Еңбектің ғылыми және мәдени құндылығы
«Шипагерлік баян» қазақтың дәстүрлі медициналық тәжірибесі жөнінде аса мол мағлұмат береді. Автордың дәрі түрлерін тоғыстыру арқылы мыңнан аса дәріні қолдана отырып, төрт мыңнан астам шипалық шараны (рецепт, емдік амал) ұсынуы — оның білікті шипагер әрі ғұлама ғалым болғанын аңғартады.
Өсімдіктен
728
түрлі дәрі атауы
Жан-жануардан
318
түрлі дәрі атауы
Металл/металлоидтан
318
түрлі дәрі атауы
Анатомия
500+
атау мен термин
Тілдік және дүниетанымдық айғақ
Бұл еңбек өз дәуірінде қазақ тілінің қаншалықты тұнық әрі бай болғанын да көрсетеді. «Шипагерлік баян» арқылы Өтейбойдақ Тілеуқабылұлының тек шипагер ғана емес, халықтың өмір салтына, дүниетанымына және рухани мәдениетіне терең қанық, өз заманының ойлы да ұлтжанды тұлғасы болғаны айқын байқалады.
Санат: KZ портал — Қазақша рефераттар жинағы