Жеке адамды қалыптастыру
Еңбекке баулу — тәрбиенің өзегі
Қоғамдағы тәлім-тәрбиенің ең өзекті мәселелерінің бірі — адамды еңбек ету қажеттілігіне баулу. Жастарды еңбекке психологиялық тұрғыдан даярлау — гуманистік тәрбиенің түпкі мақсаты. Еңбек адам өміріндегі негізгі іс-әрекет түрі болып саналады әрі барлық материалдық игіліктерді өндірудің қайнар көзі.
Адам дамуын қалыптастыратын негізгі іс-әрекеттер
Еңбек
Негізгі іс-әрекет түрі. Адамды жауапкершілікке, мақсат қоюға және нәтижеге ұмтылуға үйретеді.
Оқу
Оқу арқылы адам қоғам жинақтаған тарихи мәліметтер мен білім қорын меңгереді, рухани дүниесін байытады, дүниетанымын қалыптастырады.
Ойын
Балалар мен жасөспірімдер үшін маңызды әрекет. Дене шынықтырып, қимыл-қозғалысты жетілдіреді, әлеуметтік қарым-қатынасты табиғи жолмен үйретеді.
Қорыта айтқанда, еңбек, оқу және ойын — адамның дамып-жетілуінде және қажеттіліктерін өтеуде жетекші орын алатын негізгі іс-әрекеттер.
Жеке тұлғаның қалыптасу қырлары
Жеке адам санасы мен ақылы арқылы дараланады. Оның анық сөйлеуі, еңбектенуі және жалпы әрекеті қоғамдық ортада, адамдармен өзара қарым-қатынас барысында айқындалады. Жеке тұлғаның қалыптасуы төмендегі төрт қыр арқылы қарастырылады:
1) Әлеуметтік өмірге қатысты бағыт-ұстанымдар
Қызығу, ұмтылу (ынта мен талап), мұрат, дүниетанымдық көзқарас, сенім — бұлар жеке адамның адамгершілік қырын танытатын сипаттар.
2) Білімдарлық, дағды және бейімділік
Бұл сипаттар адамның даралық қасиетін, өзіндік даму деңгейін және тәлім-тәрбие арқылы қалыптасқан тәжірибесін көрсетеді.
3) Психикалық процестердің тұрақтылығы мен ерекшелігі
Зейін мен ойлау, қабылдау мен ес, сезім күйлері мен ерік, сондай-ақ психикадағы өзге де құбылмалы өзгерістер осы топқа жатады.
4) Биологиялық туа біткен қасиеттер
Нышан және жоғары жүйке қызметі адамның темпераментімен, жас ерекшелігімен, жыныстық белгісімен байланысты көрініс береді. Мұндай қасиеттер машықтану мен жаттығу арқылы жетіледі.
Қалаудан бөлек: ниет, көңіл күй және мұрат
Адамның бағдары, ынта-жігері, мақсат-мүддесі гуманистік қоғам мүддесімен үндесуі тиіс. Алайда кісілік қасиетті түсіну үшін «ол нені қалайды?» деген бір сұрақты қою жеткіліксіз: ниет-тілек пен ынта үнемі өзгеріп, дамып, күрделене береді.
Құштарлық
Кейде құштарлық басым болғанымен, әрекет әлсіздік пен дәрменсіздікті аңғартып жатады.
Ықылас- ынта
Белгілі іске қол жеткізу керектігін түсіну, мақсатқа саналы түрде ден қою осыдан байқалады.
Мұрат
Көңіл күйдің шарықтауы белгілі бір тұлғаға еліктеп, «сондай болсам» деген ниетті күшейтеді. Бұл — мұрат.
Жеке адамның адамгершілік қасиеттері қоғам талаптарымен ұштасып, ар-ұят пен ұждан сияқты құндылықтардың қалыптасуына ықпал етеді.
Азаматтық бағыт-бағдардың негізгі сапалары
Адамның азаматтық бағыт-бағдары бірнеше өлшем арқылы айқындалады. Бұл өлшемдер жас ұрпақтың өз жолын табуына, таңдаған ісіне тұрақтап, нәтижеге жетуіне мүмкіндік береді.
1) Бағыт деңгейі
Адам бағыты әлеуметтік өмір талаптарына сәйкестенеді.
2) Биік мұратпен ұштасуы
Қоғамдық талаптармен қабысып, адамды жоғары мақсаттарға жетелейді.
3) Кеңдігі
Тек ұйқы, тамақ, киім сияқты қажеттіліктермен шектелу — бағыттың тарлығы. Қызығудың кеңдігі адамды жан-жақты дамытып, тоғышарлықтан сақтайды.
Бағыттың шашыраңқы болуы — ұнамсыз қасиет. «Екі кеменің басын ұстаған суға кетеді» деген мақалдың тәлімдік мәні осы тұста ерекше.
4) Қарқындылығы
Сезім мен эмоцияның айқындығы. Әуестікке еріп кетуден гөрі, ерікті тілек-ынтаға сүйеніп, белсенді әрекетке көшу сенімді күшейтеді.
5) Тұрақтылығы
Кей жастар бір іске қызу кірісіп, аяқтамай тастап кетеді; кейін зерігіп, өкініп жатады. Бұл — бағыттың тұрақсыздығы. Ал тұрақты бағыт адамды игі мақсатқа жеткізеді: адам алдымен жақсы маман болуды көздеп, кейін қоғамға пайдалы азамат, өнегелі тұлға болуды арман етеді.
6) Әрекетшілдік
Оқушының әрекетшілдігі — бағыт-бағдардың шешуші кезеңі. Мамандық таңдауда «неге осы жолды таңдады, несі ұнады, осы салада нәтижелі еңбек ете ала ма?» деген сұрақтардың бәрі нақты іс-әрекет арқылы таразыға түседі.
Кәсіптік-техникалық оқу орнына түсу, менеджер болуды мақсат ету, өндірісте маман ретінде жұмыс істеу, ауыл шаруашылығында еңбек ету — мұның барлығы әрекет арқылы жүзеге асып, адамды арманына жақындатады.