Қазақтардың поэтикалық өнері
Мазмұны
Қазақтардың поэтикалық өнері
XIX ғасырдың бірінші жартысындағы эпикалық шығармалар көбіне халық қаһармандары Абылай мен Кенесарының ерлік істерін суреттеді. Ел өміріндегі ірі оқиғалар — қыз ұзату мен келін түсіру тойлары, ру-тайпа басыларының жиындары — көбіне салтанатты ән мен күйден басталатын.
Жаз жайлауға, қыс қыстауға көшу де ойын-сауықпен астасып өтті. Ән салу мен күй тарту жәрмеңкелердің сәнін кіргізді; еңбек үдерістері мен тұрмыстық салт-жоралар да музыкалық дәстүрге ұласып отырды. Бесік жырлары мен балалар әндері де кең тараған әдет-ғұрыптың маңызды бөлігі болды.
XIX–XX ғасырлар тоғысындағы қазақ поэзиясы ежелден қалыптасқан мәдениетпен, дәстүрмен және әдет-ғұрыппен тығыз байланыста дамыды. XVIII ғасырдың соңынан бастап әдебиетте бұрынғы әншілік-жыршылық дәстүр біртіндеп ығысып, оның орнын жеке поэтикалық шығармашылық баса бастады. Егер бұған дейін батырлықты дәріптеу алдыңғы орында болса, XIX ғасырда күнделікті тұрмыс-тіршілікке тереңдей түсу байқалды.
Ақындар өмір туралы толғаныстарында өзіндік дара жол іздеп, жаңа кәсіби поэзияның негізін қалады. Қазақтың поэтикалық және музыка өнерін дамытуға Махамбет Өтемісұлы, Құрманғазы Сағырбайұлы, Дәулеткерей Шығайұлы, Тәттімбет Қазанғапұлы, Біржан сал Қожағұлұлы, Жаяу Мұса Байжанұлы, Ақан сері Қорамсаұлы және басқа да көптеген өнерпаздар зор үлес қосты.
Негізгі бетбұрыс
-
Эпостан жеке лирикаға
Батырлық эпос басымдығы бәсеңдеп, авторлық қолтаңба күшейді.
-
Күнделікті өмірге жақындау
Тұрмыс, әлеуметтік теңсіздік, отарлық қысым тақырыптары тереңдей түсті.
Махамбет Өтемісұлы шығармашылығы
Махамбет Өтемісұлының (1804–1846) поэзиясы Исатай Тайманұлы бастаған 1836–1838 жылдардағы көтеріліспен тығыз байланысты. Ақын 1804 жылы Ішкі Ордадағы Бекетай құмында дүниеге келді. Жастайынан өлең мен өнерге құмар болып өсті, асқан дарындылығы елге ерте танылды.
Махамбет от ауызды шешендігімен ғана емес, домбырашы-күйшілігімен, батырлығымен, ақындығы мен даналығымен де даңққа бөленді. Ол орыс, татар және араб тілдерін жақсы білді. 1824–1829 жылдары Жәңгір ханның ұлы Зұлқарнайдың тәрбиесімен байланысты Орынборда болып, осы кезеңде В. И. Даль және С. Г. Карелин сияқты тұлғалармен танысып, араласты.
Халық-азаттық қозғалыста Махамбет жалынды жырларымен елді патша өкіметі мен хан-сұлтандардың езгісіне қарсы күреске шақырды. Оның өлеңдері көтерілістің қуатты үніне айналып, бостандық пен әділдіктің ұраны болды. Ақын көтерілісшілерді рухтандырып қана қоймай, қарулы шайқастарға өзі де белсене қатысты.
Ол патша өкіметінің халыққа қарсы саясатын, жергілікті билеушілердің қарапайым жұртқа көрсеткен зорлығын аяусыз сынады, еңбек адамының құлдық күйіне қарсылық білдірді.
Қапыда өткен дүние-ай,
Халқымның көрген қорлығы,
Хандардың еткен зорлығы...
Ата-ананы сөктіріп,
Ат басына соқтырып,
Нәлет айтса болмас па
Осылай жүрген жүріске...
1838 жылы Исатай Тайманұлы қанды шайқаста ерлікпен қаза тапқаннан кейін Махамбет күресті жалғастырды. Оның «Ереуіл атқа ер салмай…», «Соғыс», «Алайма, сұлтан, алайма!», «Баймағамбет сұлтанға айтқаны», «Тарланым», «Тайманның ұлы Исатай», «Мұнар да мұнар, мұнар күн», «Қызғыш құс» сияқты шығармаларында көтерілісшілер бейнесі мен Исатайдың қаһармандығы шебер суреттеледі.
Бұл кезеңде ақын Шернияз Жарылғасұлы (1817–1881) да Бөкей хандығындағы көтеріліске қатысып, өз жырларында азаттық идеясын көтерді. Оның билеуші сұлтан Баймағамбет Айшуақұлына арналған өлеңі халық арасында кең таралып, озбырлық пен арамзалық әрекеттерді ашық әшкереледі.
Поэзиядағы кеңею: тақырыптар мен өкілдер
Күнделікті өмірді жырлау
Жанақ Сағындықұлы, Шөже Қаржаубайұлы, Сүйінбай Аронұлы сияқты ақындар қарапайым адам тағдырын, әлеуметтік мәселелерді кеңінен толғады.
«Зар заман» сарыны
Дулат Бабатайұлы, Шортанбай Қанайұлы, Мұрат Мөңкеұлы өткенді аңсау мен жаңа заман зардаптарын сынауды басты арқауға айналдырды.
Еділді тартып алғаны —
Етекке қолды салғаны.
Жайықты тартып алғаны —
Жағаға қолды салғаны.
Ойылды тартып алғаны —
Ойындағысының болғаны.
Маңғыстауда үш түбек —
Оны-дағы алғаны.
Үргеніш пен Бұхарға
Арбасын сүйреп барғаны —
Қоныстың бар ма қалғаны?!
Мал мен басты есептеп,
Баланың санын алғаны —
Аңғарсаңыз, жігіттер,
Замананы тағы да —
Бір қырсықтың шалғаны!
Біржан сал Қожағұлұлы
Біржан сал (1825–1887) қазіргі Солтүстік Қазақстан облысы аумағында дүниеге келген. Ақын, сазгер әрі әнші ретінде кең танылып, араб, парсы, шағатай тілдерін меңгерген. Махаббат лирикасы саласында көптеген әндер шығарды. Әндерінде байлар мен болыс-старшындардың озбырлығы сыналып, шығармашылығының демократиялық сипаты айқын көрінеді.
Жаяу Мұса Байжанұлы
Жаяу Мұса (1835–1929) — Баянауыл өңірінің тумасы. Омбыда оқып, домбырадан бөлек скрипка мен гармонь тартуды меңгерген. Өлеңдері мен әндерінде болыс-билердің зорлығын және патша өкіметінің отаршылдық саясатын батыл әшкереледі. «Ақ сиса» әні әлеуметтік әділетсіздікке қарсы наразылықтан туды.
Ақан сері Қорамсаұлы
Ақан сері (1843–1913) медреседе оқып, жастайынан өлең мен музыкаға ден қойды. Талантты жастармен ел аралап, ән салып, домбыра тартқан. Бізге 40-тан астам әні жеткен. Қоғамдық өмірдің әлеуметтік мәселелері мен әкімдердің озбырлығы оның шығармаларында әсерлі бейнеленеді.
Басқа тұлғалар
Балуан Шолақ (1864–1916) — сазгер, әнші, ақын әрі балуан ретінде әйгілі. Оның «Ғалия», «Желдірме», «Қос перне», «Көкшетау» әндері оптимизмге және табиғатқа сүйіспеншілікке толы.
Домалақ шешен (1850–1918) жастарды білімге, өнерге, адалдыққа шақырды. Бұл дәуірде Мәди Бәпиұлы, Сара Тастанбекқызы, Әсет Найманбайұлы, Иманжүсіп Құтпанұлы, Базар жырау, Майлықожа Сұлтанқожаұлы, Кемпірбай Бөгембайұлы сияқты көптеген ақын-композиторлар да еңбек етті.
Дәулескер күйшілер
Қазақ музыкасын нотаға түсіру XIX ғасырдың соңында ғана басталды. Оған дейін қалыптасқан мол мұраның бір бөлігі, өкінішке қарай, бізге толық жетпеді. Соған қарамастан, күй өнерінің алтын қоры халық жадында сақталып, ұрпақтан ұрпаққа тарады.
Құрманғазы Сағырбайұлы
Құрманғазы (1806–1879) — «күй атасы» атанған ұлы күйші. Бөкей ордасының Жиделі өңірінде туған. Жастайынан музыкалық дарынын танытып, өз бетінше күй тартып үйренген. Жоқшылық тауқыметін көріп өскендіктен, күйлерінде қарапайым халық өмірін суреттеп, қайырымсыз байлардың қылығын әшкереледі.
Белгілі күйлері
«Адай», «Балбырауын», «Сарыарқа», «Ақсақ киік», «Түрмеден қашқан», «Ертең кетем», «Кісен ашқан», «Қайран шешем». «Кішкентай» күйі Исатай Тайманұлына арналған.
Дәулеткерей Шығайұлы
Дәулеткерей (1820–1887) Бөкей хандығындағы Қарамолада, Кіші жүз ханы Шығай әулетінде дүниеге келген. Әкімшілік қызмет атқарса да, күйшілік шығармашылыққа кең орын берді. Оның күйлері орындаушылық мәдениеттің биік үлгісіне айналды.
Тәттімбет Қазанғапұлы
Тәттімбет (1817–1860) Қарқаралы өңірінде дүниеге келген. Болыстық қызмет атқарып, өз дәуірінің білімді ортасымен араласқан. Оның лирикалық күйлері қазақ даласының табиғатын — өзен-көлін, тауы мен кең жазығын — нәзік сезіммен бейнелейді.
Күйлерінің қатары
«Саржайлау», «Былқылдақ», «Сылқылдақ», «Сарыөзен», «Бес төре», «Қосбасар».
Ықылас Дүкенұлы
Ықылас (1843–1916) — қобызда күй орындаудың ірі өкілі. Қарағанды өңірінде дүниеге келген. Әкесі қобызшы болған, ата-бабасына жыршылық пен бақсылық өнер дарығаны айтылады. «Жарыс патша», «Бес төре» күйлерінде патша шенеуніктері мен байларды әжуалаған.
Қазанғап Тілепбергенұлы
Қазанғап (1854–1927) Арал теңізі маңында туған. Ғұмырын сазгерлікке арнаған. Мұрасының ішінде «Ноғайлы босқыны», «Окоп», «Жұртта қалған» сияқты зарлы, мұңды күйлер де бар.
Айтыс
Бұл кезеңде қазақ қоғамында айтыс өнері кең өріс алды. Әдетте әр рудың өз айтыскер ақыны болатын. Олар өз руының атақты адамдары — батырлары мен билерін, балуандарын — мадақтап, өзгелерге үлгі етіп көрсете білді.
Айтыс ақындары өлеңді алдын ала дайындамай, нақты жағдайға қарай аяқ астынан суырып салып айтты. Бірінің сөзін бірі іліп алып, өлеңмен сөз сайысына түсті. Айтыс — білімді, шешендікті, тапқырлықты қатар талап ететін өнер: ақындар халықтың тарихын, шежіресін, тегін, дәстүрлі салт-санасы мен әдет-ғұрпын терең білуге тиіс еді.
Айтыс кезінде домбыра, сырнай, қобыз сияқты аспаптар да қолданылды. Өнер сайысы көпшілік алдында ашық өтті; көрермендер қолдау білдіріп, көтеріңкі дауыспен жеңімпазды айқындады. Жеңімпаздың атақ-даңқы қазақ даласына тез тарайтын.
XIX ғасырдың атақты айтыскерлері қатарында Орынбай, Жанақ, Шөже, Әсет, Сара, Сүйінбай және басқалар аталады. Сол уақыттан бастап айтыс мәтіндерін арнайы зерттеушілер жазып ала бастады. Айтыстарда дәстүрлі қазақ қоғамының маңызды әрі өткір мәселелері де көтерілді.
Айтыстың басты ерекшеліктері
Суырыпсалма импровизация
Өлең — оқиға үстінде, жауап ретінде бірден туады.
Қоғамдық мінбер
Әлеуметтік теңсіздік, елдік мәселелер, салт-дәстүр жайы ашық айтылады.
Пайдаланылған әдебиет
- Қазақстан тарихы (XVIII ғасыр — 1914 жыл). Жалпы білім беретін мектептің 8-сыныбына арналған оқулық. Қабылдинов З. Е., Қайыпбаева А. Т. Алматы: Атамұра, 2008. — 352 бет (суретті, карталы). ISBN 9965-34-816-2.
Санат: KZ портал · Қазақша рефераттар жинағы.