Абай шығармасында
Ислам және қазақ болмысы: дін мен дәстүрдің сабақтастығы
Қазақ халқы ежелгі заманнан бері ислам дінін ұстанып келеді. Тарихқа көз жүгіртсек, Керей мен Жәнібек хандық құрған кезеңнен бастап, одан бұрынғы Ақ Орда мен Алтын Орда дәуірінде, сондай-ақ Қарахан мемлекеті тұсында да еліміздің аумағында ислам діні кең тарағаны белгілі.
Ұлт ретінде ұйысуымызға, өркениеттік бағыт-бағдарымыздың қалыптасуына салт-дәстүр мен діннің біте қайнаса сабақтасуы айрықша әсер етті. Исламның этикалық қырының ерекшелігі де осында: ол адамгершілік құндылықтарды қоғамдық сананың өзге түрлерінен бөліп-жармай, әдет-ғұрып, рәсім, дәстүр секілді ұғымдармен табиғи байланыста қарастырады.
Негізгі ой
Қазақтың ұлттық өмір салты — тұрмыс-тіршілік, мәдениет, дін, әдет-ғұрып секілді қабаттардың бір-бірімен сабақтасуынан қалыптасқан тұтас жүйе.
Кеңестік кезең және ұлттық тәжірибенің әлсіреуі
Кезінде салт-дәстүр санада, әдебиетте, тарих оқулықтарында, баспасөзде және көркем өнерде көрініс тапқанымен, оларды кең қолдану кеңестік идеологияның үстемдігінен әлсірей бастады. Өкінішке қарай, ұлт ретінде біз де ұлттық әдет-ғұрыпты, салт пен дәстүрді қорғауда жеткілікті табандылық пен ұстамдылық таныта алмадық.
Соның салдарынан қазақ тұрмысы бір жағынан батысша-орысша, екінші жағынан қазақы сипатқа бөлінді. Батыстан бүгінгі күні қажеті — технология, ғылым, әдіс. Ал мәдени еліктеу мінездің өзгеруіне ұрындырады. Ал мінез өзгерсе, дәстүр мен салттың, тәрбиенің тамыры әлсірейді.
Ескерту
Қызығушылық пен еліктеушілік — жастардың жат ағымдарға еріп кетуіне ықпал ететін негізгі себептердің бірі.
Ырым-тыйым: барлығы бірдей “ырым” емес
Дін, дәстүр, салт, ырым-тыйым — барлығы өзара тығыз байланыста. Дегенмен, қоғамда “ырым” деп қабылданатын кейбір ұстанымдардың табиғаты әртүрлі. Мәселен, исламға дейінгі арабтарда ырымға илану кең тараған: жолға шығарда құсты үркітіп ұшырып, құс оң жаққа ұшса — сапар сәтті, сол жаққа ұшса — сәтсіз болады деп болжаған. Сол сияқты, қара мысық жолды кессе, жолы болмайды дейтін түсінік те кездеседі.
Ал қазақ арасында кейбір әдеттер шаманизм сарқыншақтарымен астасып жатады. Мысалы, келіннің отқа май құю рәсімі мен соған қатысты сөздер осы қатарда айтылады. Алайда “түнде тырнақ алма” немесе “үйге қарай жүгірме, атпен шаппа” секілді тыйымдардың көбі — нанымнан гөрі өмір тәжірибесінен, қауіпсіздік пен әдептен туған қағидалар.
Гигиеналық сақтық
“Түнде тырнақ алма” деу — жарық шамы жоқ, ыдыс-аяқ пен жатын орын жақын орналасқан шағын үй жағдайында қауіптің алдын алу. Қараңғыда алынған тырнақ ыдысқа түсіп, адам денсаулығына зиян келтіруі мүмкін деп есептелген.
Этикалық тыйым
“Үйге қарай жүгірме, атпен шаппа” — үрей туғызбауға бағытталған әдеп. Ертеректе жау шапқанда немесе шұғыл хабар келгенде хабаршы шауып жететін. Тыныш уақытта үйге қарай шауып келу елдің зәресін ұшыратындықтан, тыйым ретінде орныққан.
Дастархан батасы: дін мен дәстүр түйіскен тұс
Дастархан басындағы бата — имандылыққа, адамгершілікке, аман-есендікке, бақыт пен құт-берекеге үндейтін өнегелі сөз. Әдетте батаны ауыл ақсақалдары мен қариялар берген. Дін мен дәстүрдің сабақтастығын нақты көрсететін тұстардың бірі — осы.
Сондықтан дінді дәстүрден, дәстүрді діннен бөліп қарастыру дұрыс емес. Қазақ салт-дәстүрлерінің көп қыры ислам құндылықтарымен етене байланыста екені осы мысалдардан-ақ аңғарылады.
Қазақ ойшылдары және дін тақырыбы
Қазақ халық ауыз әдебиетінде көтерілген дінге қатысты тақырып XIX ғасырда ағартушы-демократтардың жазба әдебиетінде де маңызды орын алды. Белгілі ғалым Шоқан Уәлиханов дін тақырыбына ерекше мән беріп, тек исламды ғана емес, өзге сенім жүйелерін де терең талдаған.
Ыбырай Алтынсарин, Абай Құнанбайұлы, Шәкәрім Құдайбердіұлы, Сұлтанмахмұт Торайғыров сынды тұлғалар да өз шығармаларында дін мәселесін кеңінен қозғады. Мәселен, Сұлтанмахмұттың шығармашылығынан “Дін”, “Қисық қабырға”, “Неке қияр”, “Айт” секілді туындыларды кездестіруге болады.
Абай дінді өз пайдасына пайдаланған билеуші топтардың қаскөйлігін тек өлеңмен ғана емес, терең ойлы қара сөздерімен де әшкереледі. Ол байлыққа табыну, әділет пен ғылымды малдан төмен қою секілді кертартпа мінезді сынап, адамдық пен парасатты биік қоя білді.
Абай айтқан ойдың өзегі
Байлыққа табыну — ақыл, ғылым, адалдық секілді асыл құндылықтарды көлеңкеде қалдырмауы тиіс. Діннің ең қауіпті кеселдерінің бірі — адамдарды “кәпір” және “мұсылман” деп бөлу арқылы араздықты қоздыру.
Қорытынды: өткенді білу — болашақты бекіту
Келешегіміз жарқын болуы үшін жас ұрпақ өткенді, ата-баба мұрасын білуі қажет. Салт-дәстүріміз бен әдет-ғұрпымызды жоғалтпай сақтап, заман ағымына сай ұтымды жақтарын жетілдіріп отырсақ, бұл — нұр үстіне нұр.