Аурудың экспериметтік үлгісін алу

Патологиялық физиология: анықтамасы және зерттеу нысаны

Патологиялық физиология атауы грек тіліндегі pathos (ауру, дерт, кесел), physis (қызмет, табиғат), logos (ілім, ұғым) сөздерінен құралған. Мағынасы — дерттану физиологиясы, яғни ауру организмнің тіршілік заңдылықтарын зерттейтін ғылым.

Қалыпты физиология сау организмнің қызмет заңдылықтарын қарастырса, патологиялық физиология ауру жағдайындағы организмнің, жасушалардың, ағзалардың, жүйелердің және тұтас ағзаның қалыптан тыс өзгерістерінің ең жалпы заңдылықтарын анықтайды.

Нақтырақ айтқанда, патологиялық физиология — дерттік үрдістердің пайда болу себептері, даму жолдары (механизмдері) және салдарлары туралы ілім.

Байланысты ғылымдар және клиникадағы орны

Патофизиология жалпы биологиялық ғылымдармен тікелей байланысты және әсіресе қалыпты физиология мен биохимия негіздеріне сүйенеді. Сонымен бірге ол патанатомиямен тығыз байланыста: патофизиология зақымданған жасуша, тін, ағза, жүйе және тұтас организм қызметін дерт басталған сәттен соңына дейін бақылап, оны реттеуші жүйелерімен бірге тұтастай зерттейді.

Бұл пән науқас организмнің сыртқы орта ықпалдарына бейімделу мүмкіндіктерін және ондағы қорғаныстық-компенсациялық реакцияларды талдайды.

Клиникалық пәндер нені зерттейді?

Клиникалық пәндер белгілі науқас адамдарда жекелеген аурулардың себептерін, даму механизмдерін және салдарларын зерттейді. Мұнда адамның жасы, жынысы, әлеуметтік жағдайы, өмір салты сияқты факторларға байланысты бір аурудың көрінісі де, себептері де әртүрлі болуы мүмкін.

Сондықтан медицинада: «Дертті емес, науқасты емдеу керек» деген қағида қалыптасқан.

Патофизиологияның ерекшелігі

Патофизиология аурулардың пайда болу себептері мен даму жолдарының жалпы заңдылықтарын анықтайды. Яғни қоздырғышқа организмнің жауап беру қабілеті мен сыртқы ортаның (соның ішінде әлеуметтік ортаның) жағдайына қарай жасушалар, ағзалар және реттеуші жүйелер қызметі қалай және қандай байланыстармен өзгеретінін түсіндіреді.

Жалпы заңдылықтар: қабыну мен ісік мысалдары

Клиникада қабыну әртүрлі ағзада орналасуына қарай әр мамандық дәрігерлері тарапынан зерттеліп, емделеді: тері қабынуын — дерматовенерологтар, мидың қабынуын — невропатологтар, жүректің қабынуын — кардиологтар, бүйректің қабынуын — нефрологтар және т.б.

Алайда орналасқан жеріне қарамастан, қабынудың негізінде ортақ даму заңдылықтары жатады. Міне, осы ортақ заңдылықтарды патофизиология зерттейді.

Сол сияқты ісіктер де орналасуына қарай әртүрлі клиникалық көрініс береді және клиникада онкологтар зерттейді. Ал ісіктің өсуі мен дамуына тән жалпы механизмдер патофизиологияның зерттеу нысанына жатады.

Эксперименттік әдіс және ауру үлгісі

Патофизиология қалыпты физиология сияқты эксперименттік әдісті қолданады. Лабораториялық жануарларда адам ауруларының үлгілері (модельдері) жасалады.

Ауру үлгісі дегеніміз — лабораториялық жануарларда адам ауруларының кейбір белгілеріне сәйкес келетін жағдайды әдейі жасап, сол үрдісті зерттеу. Қазіргі таңда травмалық шок, қантты диабет, атеросклероз, артериялық гипертензия, миокард инфаркты, өкпе мен бүйрек қабынуы сияқты көптеген дерттердің үлгілерін алуға болады.

Модельдің шектеулері

Адам ауруын жануарларда толық көлемде дәл қайталау көбіне мүмкін емес. Дегенмен патогенездегі маңызды түйіндерді, жекелеген симптомдар мен синдромдарды модельдеуге болады.

Мысалы, гипертониялық аурудың толық бейнесін қайталау қиын, бірақ оның негізгі белгісі — қан қысымының жоғарылауы (гипертензия) — экспериментте алынуы мүмкін.

Мүлде модельденбейтін немесе өте күрделі жағдайлар

Кейбір ауруларды жануарларда қайталау мүлде мүмкін емес немесе аса қиын: психикалық дерттер, ісіктердің кейбір түрлері (мысалы, асқазан обыры), зат алмасу ауруларының кейбірі (подагра), аллергиялық аурулар (бронхиалық демікпе), жыныстық жолмен берілетін инфекциялар (мерез, соз), жүре пайда болған иммундық тапшылық синдромы (ЖИТС) және т.б.

Экспериментте патофизиологтар физиология, электрофизиология, биохимия, гематология, морфология, иммунология әдістерін қолданады. Соңғы жылдары компьютерлік технологиялар арқылы аурудың математикалық үлгілерін құрастыру да маңызды бағытқа айналды.

Эксперименттік әдістің негізгі мүмкіндіктері

1) Себеп пен себептік байланыстарды анықтау

Эксперимент аурудың пайда болу себептерін және олардың өзара себептік байланыстарын тексеруге мүмкіндік береді.
2) Дерттің ең алғашқы сатысынан соңына дейін бақылау

Ауру үлгісінде үрдісті басталуынан бастап соңғы нәтижесіне дейін байқауға болады. Клиникада мұндай мүмкіндік шектеулі, өйткені науқас дәрігерге әдетте ауру асқынғаннан кейін келеді.
3) Ем қолданылмаған дертті толық зерттеу

Экспериментте ем қолданылмаған жағдайды бақылап, жан-жақты тексеруге болады. Клиникада науқас келген сәттен бастап ем басталатындықтан, бұл мүмкіншілік өте шектеулі. Ал бұл деректерсіз патогенезді толық түсіндіру қиын.
4) Жаңа ем тәсілдерін алдын ала тексеру

Жаңа ем әдістері мен дәрілік заттар алдымен жануарларда тексерістен (эксперименттік терапия) өтіп, содан кейін ғана клиникаға енгізіледі.

Патофизиологияның басты мақсаты — аурулардың пайда болу себептерін, даму жолдарын және оларды тиімді емдеудің тәсілдерін терең түсіндіруге жеткізу.

Патофизиологиялық эксперименттің сатылары

1) Бастапқы кезең

Ағза немесе тұтас организмнің қалыпты қызметін зерттеу.
2) Ауру үлгісін жасау және даму барысын қадағалау

Эксперименттік модельді алып, оның қалай дамитынын жүйелі түрде зерттеу.
3) Эксперименттік емдеу

Бұл кезең дерттің даму заңдылықтарын тексеруге және емнің ықпалын бағалауға мүмкіндік береді.

Эксперимент жүргізудегі талаптар: жануар таңдау және бақылау тобы

Экспериментті кез келген жануарға кездейсоқ жүргізуге болмайды. Жануардың түрі, жасы, жынысы, орталық жүйке жүйесінің типі, күтім жағдайлары (қоректенуі, температуралық режим және т.б.) маңызды.

Жануар таңдаудың мысалдары

Асқазан жарасы механизмін зерттеуде қоян қолайсыз, өйткені оларда бұл жағдай өздігінен жиірек кездеседі; бұл мақсатқа егеуқұйрықтар мен иттер көбірек сәйкес келеді.
Анафилаксия ақ тышқандар мен теңіз тышқандарында жақсы дамиды, ал егеуқұйрықтар бұл мақсатта қолайсыз.

Бақылау тәжірибесінің маңызы

Әрбір эксперимент міндетті түрде салыстырмалы бақылау тәжірибесімен қатар жүргізілуі тиіс. Бақылау тобына қойылатын талаптар өте жоғары: тек сонда ғана негізгі тәжірибенің нәтижелерімен дұрыс салыстыру жасалады.

Ерекше жағдай: адамда тәжірибелік сынау

Кейбір мәселелерді жануар тәжірибесімен шешу мүмкін болмауы ықтимал. Мұндайда ерекше жағдайларда ғана, аса ұқыптылықпен және жоғары жауапкершілікпен, өз еркімен келісім берген адамдарда тәжірибе жүргізілуі мүмкін. Бұл — жаңа дәрі-дәрмектер мен жаңа медициналық құралдарды жануарларда жан-жақты тексергеннен кейін клиникада алғаш қолдану кезеңіне сәйкес келетін, тәжірибелік сынаудың ең жоғары деңгейі.

Патофизиологияның бөлімдері

Патофизиология пәні екі үлкен бөлімнен тұрады: жалпы патофизиология және жүйелік патофизиология.

Жалпы патофизиологияның тараулары

1) Жалпы нозология
2) Жалпы этиология және патогенез
3) Біртектес дерттік (патологиялық) үрдістер

Жүйелік патофизиология

Жекелеген ағзалар мен жүйелердің дерттерін, олардың қызметтік бұзылыстары мен өзара байланыстарын зерттейді.